Hành vi uống rượu ban đầu của con người dù chưa thể gọi là dưỡng sinh bằng rượu, nhưng vẫn có mối liên hệ mật thiết với chăm sóc sức khỏe, phòng bệnh và chữa bệnh. Các học giả thường cho rằng rượu ban đầu là do trái cây hoang dại thu hoạch dư thừa, khi gặp điều kiện thích hợp sẽ tự lên men. Vì nhiều loại trái cây hoang dã có giá trị dược liệu, nên rượu ban đầu có thể xem là "rượu thuốc" tự nhiên, vốn có tác dụng bảo vệ và thúc đẩy sức khỏe con người. Dù vậy, lúc đó con người tuy nhận được lợi ích từ việc uống rượu, nhưng có lẽ chưa có mục đích dưỡng sinh rõ ràng.
Tính chất của rượu
Rượu có nhiều loại, tính vị và công hiệu gần giống nhau. Nói chung, rượu có tính ấm, vị cay, ấm giúp trừ hàn, thông suốt; cay giúp phát tán, thông suốt, vì vậy rượu có thể thông kinh lạc, hành khí hoạt huyết, trừ phong thấp, tán kết, ôn dương trừ hàn, thư giải gan uất, tuyên tình mở tâm. Ngoài ra, rượu là tinh túy từ ngũ cốc lên men, nên còn có thể bổ ích dạ dày. Hơn nữa, rượu có thể sát trùng, trừ tà, xua đuổi độc khí. Trong "Bách vật chí" có ghi: Vương Túc, Trương Hành, Mã Quân ba người đi đường trong sương sớm. Một người uống rượu, một người ăn no, một người đói bụng; người đói bụng chết, người ăn no bị bệnh, người uống rượu khỏe mạnh. Tác giả cho rằng điều này chứng minh "lực rượu xua đuổi tà khí mạnh hơn hiệu quả ăn no".
Sự kết hợp giữa rượu và dược liệu là bước tiến lớn trong việc dưỡng sinh bằng rượu. Rượu đối với dược liệu có ba tác dụng chính: 1. Rượu có thể thúc đẩy tác dụng của thuốc. Người xưa nói: "Rượu là bậc trưởng trong các vị thuốc". Rượu giúp thuốc phát huy tác dụng ra ngoài bề mặt, lên tận đỉnh đầu, giúp thuốc hành khí hoạt huyết phát huy tốt hơn, đồng thời giúp thuốc bổ dưỡng không bị ứ trệ. 2. Rượu hỗ trợ giải phóng các thành phần hoạt tính của thuốc. Rượu là dung môi hữu cơ tốt, hầu hết các chất tan trong nước và những chất không tan trong nước, cần dung môi phi cực tính để hòa tan, đều có thể hòa tan trong rượu. Nhiều thành phần trong dược liệu đều dễ dàng hòa tan trong rượu. Rượu còn có khả năng thấm tốt, có thể dễ dàng thấm vào tế bào trong dược liệu, phát huy tác dụng hòa tan, thúc đẩy quá trình trao đổi và khuếch tán, giúp tăng tốc độ và hiệu quả chiết xuất. 3. Rượu còn có tác dụng bảo quản. Thông thường, rượu thuốc có thể bảo quản từ vài tháng đến vài năm mà không bị hỏng, điều này mang lại sự thuận tiện lớn cho người dưỡng sinh bằng rượu.
Phương pháp chế biến rượu thuốc phổ biến
Các phương pháp chế biến rượu thuốc phổ biến gồm: phương pháp ngâm lạnh, phương pháp ngâm nóng, phương pháp thấm lọc và phương pháp lên men.
1. Phương pháp ngâm lạnh: Đập vụn dược liệu, xử lý qua chế biến, cho vào bình sứ hoặc dụng cụ thích hợp khác, thêm rượu trắng theo tỷ lệ quy định, đậy kín, ngâm trong 30 ngày, mỗi ngày khuấy 1–2 lần, sau tuần đầu mỗi tuần khuấy 1 lần; lấy phần nước trong, ép bã thuốc, hòa dịch ép với phần nước trong, thêm đường hoặc mật ong vừa đủ, khuấy đều, đậy kín, để yên ít nhất 14 ngày, lọc sạch, đóng chai.
2. Phương pháp ngâm nóng: Lấy dược liệu thái lát, gói bằng vải, treo lên trên dụng cụ, đổ rượu trắng đến ngập gói thuốc; đậy nắp, đặt dụng cụ vào nước, đun nhỏ lửa, ngâm nóng 3–7 ngày đêm, lấy ra, để yên qua đêm, lấy phần nước trong, ép bã thuốc, hòa dịch ép với phần nước trong, thêm đường hoặc mật ong, để yên ít nhất 2 ngày, lọc sạch, đóng chai. Phương pháp này gọi là phương pháp treo ngâm. Sau này được cải tiến thành cách đun cách thủy đến sôi, lập tức lấy ra, đổ vào thùng, thêm đường hoặc mật ong, đậy kín, ngâm 30 ngày, lấy phần dịch trong, hòa với dịch ép bã thuốc, để yên một thời gian thích hợp, lọc sạch, đóng chai.
3. Phương pháp thấm lọc: Đập dược liệu thành bột thô, cho vào dụng cụ có nắp, thêm dung môi chiết xuất bằng 60–70% khối lượng bột thô, trộn đều, ẩm ướt, đậy kín, để 15 phút đến vài giờ, để dược liệu nở đều, chuẩn bị sẵn. Chuẩn bị một cục bông gòn đã được làm ẩm bằng dung dịch chiết, nhẹ nhàng trải lên đáy thùng thấm lọc (một chiếc phễu hình trụ hoặc hình nón, đáy có lỗ chảy, điều khiển bằng van), sau đó lần lượt cho dược liệu đã ẩm và nở vào thùng thấm lọc, mỗi lần cho xong đều phải nén chặt. Sau khi đổ đầy, phủ lớp giấy lọc hoặc vải lên trên. Từ từ đổ dung môi vào thùng thấm lọc, trước tiên mở van chảy ở đáy thùng để thoát khí còn sót, khi dung dịch chảy ra từ đáy thì đóng van lại. Tiếp tục thêm dung môi đến cao hơn bột thuốc vài cm, đậy nắp, để 24–48 giờ để dung môi thấm sâu và khuếch tán. Sau đó mở van, để dịch lọc chảy từ từ. Nếu muốn tăng độ đậm đặc của dịch lọc, có thể dùng dịch lọc lần đầu làm dung môi cho lần thấm lọc thứ hai hoặc nhiều lần hơn. Thu thập dịch lọc, để yên, lọc sạch, đóng chai.
4. Phương pháp lên men: Dùng dược liệu làm nguyên liệu lên men rượu thuốc. Ví dụ như rượu Bạch thuật, rượu Câu kỷ tử trong "Thiên kim diệp phương" đều được chế tạo theo phương pháp này. Tuy nhiên, do phương pháp này phức tạp, khó thực hiện, hiện nay ít gia đình sử dụng.
Lưu ý
1. Uống vừa phải: Đây là điều quan trọng nhất. Lý do tranh cãi về lợi hại của việc uống rượu từ xưa đến nay chủ yếu nằm ở lượng uống. Uống ít có lợi, uống nhiều có hại. Trong thơ của Thiệu Dung đời Tống viết: "Người không biết uống rượu, chỉ thích uống nhiều; người biết uống rượu, khó thích uống vừa. Uống nhiều thành say mèm, say mèm thì thân thể mắc bệnh; uống vừa thành say nhẹ, say nhẹ thì mặt đỏ lên." "Vừa" ở đây chính là vừa phải. Không quá, cũng không thiếu. Quá mức sẽ tổn hại cơ thể, thiếu thì chẳng khác nào không uống, không phát huy tác dụng dưỡng sinh.
2. Thời điểm uống rượu: Thường cho rằng không nên uống rượu vào buổi tối. "Bản thảo cương mục" ghi: "Người biết kiêng uống rượu buổi sáng, nhưng không biết uống rượu buổi tối còn tệ hơn. Uống rượu rồi no, nằm xuống ngủ, nhiệt tích tụ trong tim và mắt. Buổi tối khí thu liễm, rượu lại phát tán, làm rối loạn sự minh mẫn, làm tổn thương tỳ vị, ứ đọng dịch, sinh mụn nhọt, kích thích dục vọng, dẫn đến bệnh tật rất nhiều." Như vậy, lý do kiêng uống rượu buổi tối chủ yếu là vì buổi tối khí thu liễm, một mặt rượu không thể phát tán, nhiệt tích tụ bên trong, gây hại cho tim và mắt; mặt khác, rượu vốn là chất phát tán, lại làm rối loạn sự thu liễm và bình tĩnh của khí buổi tối, tổn hại đến sự hài hòa của cơ thể. Ngoài ra, về vấn đề thời điểm uống rượu theo mùa, cũng tồn tại hai quan điểm khác nhau. Một số người dựa vào nhiệt độ mùa, cho rằng mùa đông lạnh giá, nên uống rượu để ôn dương trừ hàn.
3. Nhiệt độ uống rượu: Có người ủng hộ uống lạnh, có người ủng hộ uống ấm. Người ủng hộ uống lạnh cho rằng rượu bản chất nóng, nếu uống nóng thì càng nóng, dễ tổn thương dạ dày. Nếu uống lạnh thì dùng lạnh để khắc chế nóng, không sợ quá nóng. Tiến sĩ Trư Chấn Hưng đời Nguyên nói: "Rượu nên uống lạnh, có ba lợi ích. Rượu đi vào phổi rồi vào dạ dày, sau mới ấm nhẹ. Phổi trước tiên được ấm mà không bị lạnh, có thể bổ khí; sau đó được lạnh mà không bị nóng, có thể dưỡng dạ dày. Rượu lạnh đi chậm, chuyển hóa từ từ, người không thể uống quá nhiều." Nhưng người đời Thanh Tu Văn弼 lại đề cao uống ấm, nói rằng rượu "nên uống ấm", "uống nóng tổn thương phổi", "uống lạnh tổn thương tỳ". Quan điểm trung dung là rượu có thể uống ấm, nhưng không nên uống nóng. Về việc uống lạnh hay uống ấm phù hợp hơn, tùy thuộc vào thể trạng cá nhân.
4. Chọn rượu theo chứng: Theo lý luận y học cổ truyền, uống rượu dưỡng sinh phù hợp hơn với người già, người khí huyết vận hành chậm, người dương khí kém, hoặc người có hàn khí, phong thấp, ứ huyết trong người. Đây là xét riêng đối với rượu thông thường, chứ không phải rượu thuốc. Rượu thuốc tùy theo loại dược liệu dùng mà có tính chất khác nhau: dùng bổ thì có bổ huyết, dưỡng âm, ôn dương, ích khí; dùng công thì có hóa đàm, trừ thấp, lý khí, hoạt huyết, tiêu tích. Do đó không thể dùng chung một cách. Người thể hư dùng rượu bổ, người huyết mạch tắc nghẽn dùng rượu hoạt huyết thông kinh; người có hàn dùng rượu ấm, người có nhiệt dùng rượu thanh. Người muốn dưỡng sinh bằng rượu thuốc nên tham khảo ý kiến bác sĩ.
5. Kiên trì uống: Mọi phương pháp dưỡng sinh đều cần kiên trì, lâu dài mới có lợi. Việc uống rượu dưỡng sinh cũng vậy. Người xưa cho rằng kiên trì uống rượu mới có thể duy trì khí rượu liên tục. Đại y sĩ Đường Tôn Tư Mạo nói: "Khi dùng rượu thuốc, phải để khí rượu liên tục, đừng để gián đoạn, nếu gián đoạn thì không phát huy được tác dụng thuốc. Số lượng uống tùy theo mức độ vừa phải, không nên say hay nôn, nếu không sẽ tổn hại nghiêm trọng đến cơ thể." Dù vậy, ông có lẽ chỉ nhấn mạnh việc kiên trì trong một khoảng thời gian dài, chứ không nhất thiết suốt đời.
Rượu thuốc phổ biến
Rượu trường thọ cố bản, rượu dưỡng sinh, rượu đọc sách, rượu ngũ tinh, rượu thập toàn đại bổ, rượu bách ích trường xuân, rượu đại bổ, rượu hoàng tử, rượu sâm nhung, rượu tiên linh bì, rượu câu kỷ tử, rượu Chu Công bách tuế, rượu hà thủ ô hồi xuân, rượu ngũ gia bì, rượu hoàng tinh, rượu cúc hoa, rượu sâm linh bạch trĩ, rượu phục linh, rượu thủ ô kim anh, rượu định trí, rượu dưỡng dung
|
