Ông Hồ, năm mươi tuổi, thường hay lo lắng vì những chuyện nhỏ nhặt, là người dễ căng thẳng, lo âu, chất lượng ngủ không tốt. Gần đây, do kinh tế suy thoái, công việc không thuận lợi, khiến ông luôn lo lắng. Buổi ngày làm việc, sợ không xử lý tốt việc, luôn bận tâm, cơ thể căng cứng, kiệt sức; buổi tối về nhà, vẫn liên tục gọi điện liên lạc công việc; đêm đến, cuối cùng có thể nghỉ ngơi, nhưng lại không ngừng suy nghĩ, trí óc luôn nhớ lại chuyện hôm nay, lại tính toán chuyện ngày mai, cuộn mình mãi không ngủ, ngủ rồi tỉnh, mơ nhiều. Để có giấc ngủ đầy đủ, ông bắt đầu dùng thuốc an thần, ban đầu chỉ cần một viên là hiệu quả, nhưng sau hai năm, giờ dùng ba viên cũng chỉ ngủ nông. Ông Hồ là ví dụ điển hình của mất ngủ mãn tính.
Nguyên nhân mất ngủ
Thực tế, nguyên nhân mất ngủ rất đa dạng, có thể tóm tắt như sau:
◎ Mất ngủ do vi phạm nhịp sinh học: như làm ca đêm, ca ngày luân phiên; hoặc du lịch quốc tế xuyên nhiều múi giờ; đôi khi quá phấn khích, vui mừng đến mức không ngủ được, nhưng thường chỉ tạm thời.
◎ Mất ngủ do cú sốc lớn: như người thân qua đời, vợ chồng ly hôn, tai nạn, thất nghiệp, công ty phá sản, biến động chứng khoán, trận động đất lớn, gây mất ổn định cảm xúc, mất mát, hoảng sợ, không thể bình tĩnh, dẫn đến mất ngủ suốt đêm, nhưng thường chỉ kéo dài một hai tháng, là mất ngủ ngắn hạn, nhưng một số ít có thể chuyển thành mất ngủ mãn tính.
◎ Mất ngủ nguyên phát: bệnh nhân loại này không có bệnh nội khoa hay rối loạn tâm thần đặc biệt, thường là người có tính cách hay lo lắng, dễ căng thẳng, lo âu, chất lượng ngủ không tốt, khi gặp áp lực lớn, tải tâm lý tăng, càng không ngủ được, lâu dần thành mất ngủ mãn tính, ngay cả khi áp lực đã mất đi, giấc ngủ ngon lành cũng không thể trở lại. Ông Hồ thuộc loại này, nhưng một số bệnh nhân mất ngủ nguyên phát có thể không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.
◎ Rối loạn tâm thần: người mắc bệnh trầm cảm thường kèm theo mất ngủ, đặc điểm là thức dậy sớm vào lúc 2–3 giờ sáng, không thể ngủ lại; người mắc bệnh loạn thần (manic) vào ban đêm không muốn ngủ, tinh thần dồi dào, nửa đêm gọi điện nói chuyện với bạn bè, sống động, không ngừng ra ngoài, đôi khi nghe thấy tiếng nói, giao tiếp với thần linh, không thể yên tĩnh ngủ được. Các bệnh như rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn lo âu cấp, rối loạn tâm thần phân liệt cũng có thể thường xuyên mất ngủ.
◎ Bệnh lý nội khoa: viêm khớp và các chứng đau nhức khác có thể khiến bệnh nhân không ngủ được vào ban đêm; người suy tim, khi nằm ngửa sẽ thở khó hơn, nên phải ngồi ngủ, ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ; các bệnh tuyến giáp, bệnh phổi, suy thận cũng có thể gây mất ngủ.
◎ Phụ nữ mãn kinh: phụ nữ khi mãn kinh thường xuất hiện các triệu chứng như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, mất ngủ; một số hội chứng tiền kinh nguyệt gây lo âu, bất an, đau đớn, thậm chí mất ngủ.
◎ Thuốc: một số thuốc như corticosteroid (thuốc Mỹ “Tiên đan”), một số người dùng liều nhỏ sẽ mất ngủ, liều lớn thì có biểu hiện tâm thần bất thường. Thuốc hen như chất giãn phế quản làm tăng nhịp tim, kích thích thần kinh, gây mất ngủ. Ngoài ra, các chất ma túy như cần sa, heroin, amphetamine ảnh hưởng đến chất dẫn truyền thần kinh, kích thích hệ thần kinh trung ương, gây mất ngủ, ảo giác.
◎ Đồ uống kích thích: trà, cà phê và các đồ uống kích thích khác làm rối loạn giấc ngủ bình thường. Còn rượu, ban đầu uống có thể giúp ngủ, nhưng uống lâu dài sẽ nghiện như dùng thuốc an thần, lâu dần ảnh hưởng đến giấc ngủ bình thường; hơn nữa, rượu chuyển hóa nhanh, tác dụng an thần biến mất vào nửa đêm, lại kèm theo các tác dụng phụ như đau đầu, ra mồ hôi, tim đập nhanh, khiến bệnh nhân càng khổ sở.
◎ Nguyên nhân y khoa: bác sĩ kê thuốc an thần hoặc bệnh nhân tự dùng thuốc an thần, lâu ngày thành thói quen, cuối cùng thuốc an thần cũng mất tác dụng, chỉ còn mất ngủ mỗi đêm.
◎ Rối loạn chu kỳ ngủ – thức: con người sau một ngày làm việc, khi đêm đến dần dần đi vào giấc ngủ, sau 6–9 giờ ngủ, khi trời sáng lại tỉnh dậy, cứ thế ngày này qua ngày khác, đó là chu kỳ ngủ – thức của con người, gọi là “nhịp nhật”, nhưng có người nhịp này bị trễ, đến 3–4 giờ sáng mới ngủ, đến trưa mới tỉnh, người này nếu tự sắp xếp giờ giấc thì không bị mất ngủ, nhưng không phù hợp với nhịp sống xã hội, vẫn cần điều chỉnh.
Trên đây là các nguyên nhân gây mất ngủ, chúng ta cần phân tích kỹ lưỡng, tìm đúng bác sĩ, dùng đúng thuốc, mới có thể giải quyết được vấn đề mất ngủ, nếu cứ dùng thuốc an thần một cách mù quáng, e rằng sẽ làm tình trạng nặng hơn.
Điều trị mất ngủ
Tại Đài Loan, 1/3 người trên 60 tuổi có rối loạn giấc ngủ; do nhịp sống nhanh, áp lực công việc tăng, số lượng người trẻ đến khám vì mất ngủ ngày càng nhiều. Ước tính, số người mất ngủ tại Đài Loan vượt quá một triệu, mất ngủ khiến người ta không hạnh phúc, chú ý kém, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống và công việc, vì vậy điều trị mất ngủ là một vấn đề quan trọng trong xã hội văn minh hiện đại.
◎ Điều trị bằng thuốc: Tại sao thuốc an thần lại mất tác dụng? Từ năm 1960, thuốc an thần nhóm benzodiazepin được sử dụng, do an toàn cao, nhanh chóng thay thế thuốc barbiturat. Chúng chủ yếu liên kết với thụ thể đặc hiệu trên tế bào thần kinh, ức chế hoạt động của não, tạo ra tác dụng an thần, ngủ ngon, giãn cơ, chống co giật. Ban đầu hiệu quả rất tốt, nhưng não bộ rất thông minh, nó ghi nhớ loại thuốc an thần từng đi vào, khi dùng kéo dài, cuối cùng thụ thể thần kinh bị chiếm đầy, thuốc an thần dần mất tác dụng. Vì vậy, dùng lâu dài có những nhược điểm sau: a. Tạo đề kháng và nghiện, thường xuất hiện sau khoảng hai tuần, do đó phải tăng liều liên tục, cuối cùng dù dùng nhiều thuốc an thần cũng không hiệu quả. b. Không ngủ sâu, bệnh nhân thường than phiền cảm giác chưa ngủ đủ. c. Nhớ kém, tâm trạng thấp, vì thuốc an thần ức chế hoạt động não để đưa vào giấc ngủ, nên cũng ức chế các hoạt động khác của não, dẫn đến nhớ kém, chú ý kém, mệt mỏi, tâm trạng thấp.
Thuốc chống trầm cảm, một số thuốc chống trầm cảm truyền thống và thuốc Mirtazapine có tác dụng an thần mạnh, có thể dùng cho người mất ngủ, đặc biệt là người mất ngủ thường kèm theo lo âu, trầm cảm, dùng thuốc sẽ cải thiện cả hai, thật sự là “bắn một mũi trúng hai đích”, và không có vấn đề đề kháng hay nghiện, đây là điều tôi khuyến nghị mạnh mẽ, nhưng cần thận trọng khi dùng để tránh tác dụng phụ.
Các thuốc khác như thuốc kháng histamine hoặc thuốc an thần cũng có tác dụng an thần, có thể dùng cho người mất ngủ nhẹ, hoặc phối hợp với các thuốc an thần khác.
◎ Trong đời sống hàng ngày, nên tuân thủ các điểm sau để cải thiện giấc ngủ:
a. Sinh hoạt điều độ, duy trì thời gian ngủ và thức đều đặn mỗi ngày. b. Tập thể dục đều đặn mỗi ngày, ít nhất 4 lần/tuần, mỗi lần trên 30 phút. c. Tránh ngủ trong môi trường ồn ào, người bị rối loạn giấc ngủ không chịu nổi tiếng ồn, tiếng ồn sẽ cướp mất giấc ngủ sâu. d. Môi trường quá lạnh hoặc quá nóng đều ảnh hưởng đến việc ngủ. e. Trước khi ngủ không uống rượu, cà phê, trà, ăn no. f. Trước khi ngủ tránh xem các chương trình, phim ảnh, báo chí kích thích như vụ giết người, bắt cóc, gây lo lắng tâm lý ảnh hưởng đến giấc ngủ. g. Sau vài phút không ngủ được, hãy đứng dậy làm việc nhẹ nhàng, nằm trên giường lâu hơn sẽ khiến bạn căng thẳng hơn, khó ngủ hơn.
Ở các thành phố hiện đại, vào buổi tối, có rất nhiều người nên ngủ mà lại không ngủ được, họ cuộn mình mãi không ngủ, trí óc không ngừng hiện lên những chuyện quá khứ, hiện tại, tương lai, có buồn bã, có giận dữ, lo lắng, sợ hãi… càng không muốn nghĩ đến, lại càng bị ám ảnh. Mất ngủ thật sự rất khó chịu, người không mất ngủ không thể hiểu được nỗi khổ của người mất ngủ. Trong đêm dài vô tận, người mất ngủ biết bao mong ước một đêm ngủ ngon, yên tâm, tâm trạng bình tĩnh. Mất ngủ không đơn thuần là yếu tố tâm lý, nó liên quan đến sự thay đổi phức tạp của nhiều hormone trong não, đa dạng và phức tạp. Điều quan trọng là điều chỉnh cả về sinh lý và tâm lý của bệnh nhân, việc dùng thuốc nên tham khảo ý kiến bác sĩ, đừng ngại ngần, nếu không sẽ khiến bệnh nặng hơn.
|
