Một đời người, khoảng một phần ba thời gian được dành cho giấc ngủ. Ngủ là nhu cầu sinh lý của con người, đồng thời là phương tiện quan trọng để duy trì sức khỏe. Tác dụng chăm sóc sức khỏe của giấc ngủ chủ yếu gồm bốn điểm: thúc đẩy phát triển và tăng trưởng; bảo vệ não bộ; loại bỏ mệt mỏi, phục hồi thể lực; tăng cường miễn dịch. Tuy nhiên, có một số người thường xuyên mất ngủ, khó ngủ, hoặc ngủ dễ tỉnh, thường kèm theo các triệu chứng như đầu váng, chóng mặt, quên quên, mệt mỏi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc và học tập.
Chứng mất ngủ thường do chức năng ngũ tạng không điều hòa, trong đó chủ yếu là tâm, can, thận. Do nguyên nhân khác nhau nên có thể phân biệt thành hư và thực. Hư hỏa nội nhiễu, tâm thận bất giao, biểu hiện là kinh ngạc, mệt mỏi, quên quên, phiền não, mất ngủ… thường là chứng hư; nếu bị giật mình từ bên ngoài hoặc can uất hóa hỏa, phế nhiệt nhiễu tâm, tâm thần bất an, biểu hiện là phiền nhiệt, giật mình hoặc dễ giận dữ, không thể ngủ ban đêm… thường là chứng thực. Loại trước nên dùng các dược phẩm bổ dưỡng an thần, loại sau nên dùng các dược phẩm thanh phế bình can điều chỉnh.
Các phương thuốc dưỡng sinh an thần – hỗ trợ ngủ truyền thống chủ yếu dựa vào bổ dưỡng. Các thực phẩm thường dùng gồm: liên tử, táo tàu, táo nhân, bách hợp, long nhãn, sơn dược, chim sẻ, thịt hàu, cá vàng, và các nội tạng động vật như tim, v.v. Sau khi cải thiện giấc ngủ, có thể phục hồi mệt mỏi não bộ, có lợi cho học tập và ghi nhớ. Từ góc độ này, các dược phẩm an thần cũng có tác dụng tăng trí tuệ nhất định.
[Phương thứ nhất]
Táo tàu 5 quả, gạo lứt 50 gram, phúc thần 10 gram. Nấu phúc thần với nước, lọc lấy nước thuốc, dùng nước thuốc này nấu cùng táo tàu và gạo lứt thành cháo, mỗi ngày 2 lần, ăn vào buổi sáng và buổi tối.
Táo tàu vị ngọt ấm, công dụng bổ trung ích khí, dưỡng huyết an thần. Theo báo cáo của các học giả Nhật Bản, từ táo tàu chiết xuất một chất, thử nghiệm dược lý chứng minh có tác dụng an thần, gây ngủ. Hiệu ứng an thần này phù hợp với khái niệm “an thần” trong y học cổ truyền Trung Hoa.
Fu Shen (phúc thần), là phần trắng ở trung tâm thân nấm Phục Linh, một loại nấm đa lỗ, có tính vị và tính như Phục Linh, vị ngọt, tính bình, chuyên dùng để dưỡng tâm an thần, đặc trị chứng tâm thần bất an, kinh hoàng, quên quên. Như ghi chép trong “Danh y Biệt Lục”: “Phúc thần止 kinh hoàng, nhiều tức giận, quên quên, mở rộng tâm trí, tăng trí tuệ, an thần, dưỡng tinh thần”. Dịch chiết của Fu Shen có tác dụng an thần.
Gạo lứt (tức là gạo lứt), thành phần dinh dưỡng tương tự gạo thông thường, có tác dụng kiện tỳ hòa vị. “Theo Tùy Tỳ Hậu Thực Vị” cho rằng: “Công dụng của gạo lứt tương tự gạo tẻ, nhưng tính mát hơn, thích hợp cho người bệnh ăn.”
Phương này nếu chỉ dùng táo tàu thì lực yếu, nên chọn Fu Shen và gạo lứt làm trợ giúp, dùng Fu Shen tăng cường hiệu quả an thần, dùng gạo lứt hỗ trợ khí vị tỳ. Toàn phương có tác dụng kiện tỳ dưỡng tâm, an thần ích trí, phù hợp với các chứng tâm tỳ hư, kinh hoàng, rung rinh, mất ngủ, quên quên, tinh thần không tập trung.
[Phương thứ hai]
Bách hợp tươi 30 gram, gạo lứt 50 gram, đường phèn vừa đủ. Bóc bách hợp thành từng cánh, rửa sạch, nấu cháo gạo lứt như thường lệ, khi gạo gần chín thì cho bách hợp vào, nấu đến khi cháo chín, thêm đường phèn điều vị, nếu không có bách hợp tươi có thể dùng bách hợp khô 10 gram thay thế, nấu cùng gạo như bình thường. Mỗi ngày 2 lần, ăn ấm vào buổi sáng và buổi tối.
Bách hợp từ xưa đã được dùng như thực phẩm bổ dưỡng, vừa ăn vừa dùng làm thuốc. “Thần nông bản thảo kinh” xếp nó vào hàng thượng phẩm. Các tài liệu bản thảo ghi nhận tác dụng bảo vệ sức khỏe của bách hợp gồm: “Bổ thổ (tức là tỳ vị), an tâm”, “dưỡng trí”, “dưỡng sức mạnh”, “trưởng thọ, không già”. Vị ngọt, tính bình, có công dụng bổ trung nhuận phổi, thanh tâm an thần.
[Phương thứ ba]
Sương mai tươi 100 gram, bách hợp tươi 50 gram. Hai vị rửa sạch, sắc nước uống, mỗi ngày 1 lần.
Sương mai, vị ngọt chua, tính hơi lạnh, ngọt và lạnh bổ âm, bổ huyết, trừ nhiệt, là vị thuốc thường dùng để bổ can thận. Thường xuyên ăn sẽ cải thiện hiệu quả chứng “tâm thận suy yếu, mất ngủ”. Bách hợp bổ dưỡng nhưng đồng thời có tính thanh nhuận. Can thận âm hư, nội sinh nhiệt, nhiễu tâm thần thì đêm không ngủ được, bồn chồn, lo lắng. Dùng sương mai bổ âm trừ nhiệt, bách hợp an thần, âm phục nhiệt lui, thần minh tĩnh lặng, ngủ ngon.
Phương này còn có tác dụng nhuận tràng thông tiện, cũng có thể dùng cho táo bón kinh niên.
Người có thể chất tỳ vị hư hàn, tiêu chảy không nên dùng phương này.
[Phương thứ tư]
Táo tàu 20 quả, hành tây 10 gram. Rửa sạch táo tàu, cắt đôi, cùng hành tây cho vào nồi, thêm nước sắc, đun sôi 15–20 phút rồi lấy ra, lọc lấy nước thuốc; mỗi tối 1 lần, uống ấm. Táo tàu vị ngọt, bổ ích, chuyên dùng để kiện tỳ ích khí, dưỡng huyết an thần. Bất kỳ chứng nào như kinh hoàng, rung rinh, quên quên, mất ngủ, đều là chứng do tâm tỳ hư, thần khí suy yếu, thường dùng táo tàu điều chỉnh.
Hành tây là phần củ hành gần gốc của cây hành họ Amaryllidaceae, còn gọi là đầu hành tây. Vị cay ấm, phát tán dương khí, thông suốt dương khí trên dưới. Phương này dùng hành tây còn có một tầng ý nghĩa khác: táo tàu chất nhờn, bổ dưỡng, dễ sinh ẩm, thêm hành tây vị cay phát tán, vừa giúp táo tàu phát huy tác dụng bổ dưỡng, vừa không gây ẩm, sinh nhiệt, làm đầy bụng.
Phương này có tác dụng bổ trung ích khí, dưỡng huyết an thần, phù hợp với chứng tâm tỳ hư, tim đập nhanh, mệt mỏi, ăn ít, mệt mỏi, bồn chồn, không thể ngủ.
[Phương thứ năm]
Cam thảo 10 gram, táo tàu 5 quả, tiểu mạch 10 gram. Ba vị ngâm nước lạnh, đun nhỏ lửa, mỗi lần sắc 30 phút, sắc 2 lần, tổng hợp dịch sắc. Mỗi ngày 2 lần, uống ấm vào buổi sáng và buổi tối, uống nước, ăn táo tàu.
Phương này lấy tiểu mạch vị ngọt mát làm chủ yếu, bổ âm tim, dưỡng khí tim, an thần; phụ trợ bằng cam thảo vị ngọt bình, bổ tỳ vị, dưỡng khí tim; dùng táo tàu vị ngọt ấm, kiện tỳ ích khí, điều hòa gan, nhuận táo. Ba vị kết hợp, vừa ấm vừa mát, vừa bổ vừa thanh, ngọt nhuận bổ dưỡng, bình dị giảm gấp.
Theo báo cáo của “Tạp chí Hội Y học Đông Á Nhật Bản”, nước sắc này có thể làm dịu sự hưng phấn bất thường của thần kinh não, giúp trạng thái quá nhạy cảm thần kinh – tinh thần trở lại bình thường, đồng thời làm giảm tính hưng phấn của não, giúp con người dễ dàng đi vào trạng thái ngủ.
Bất kỳ chứng nào do tâm khí hư, âm hư huyết thiếu, can khí uất trệ gây ra mất ngủ, ra mồ hôi ban đêm, thần kinh lung lay, bồn chồn, buồn bã, muốn khóc đều có thể dùng phương này.
[Phương thứ sáu]
Lê 3 quả, đường phèn 25 gram. Rửa sạch lê, bỏ vỏ, thái lát, đun với nước 20 phút, thêm đường phèn điều vị, chia làm 2 lần uống, uống nước, ăn lê.
Phương cũ dùng cho chứng “phong nhiệt xâm tâm, phiền muộn, hoang mang, thần trí bất an”. Phong nhiệt xâm tâm thì tâm thần bất an, phiền muộn, hoang mang, mất ngủ. Phương pháp điều trị là thanh nhiệt giải biểu, an tâm an thần. Lê là quả của các loài cây trồng như lê trắng, lê cát, lê thu, họ Rosaceae. Vị ngọt chua, tính lạnh, chủ yếu thanh nhiệt hóa đàm, sinh tân nhuận táo. Kết hợp với đường phèn bổ tỳ nhuận phổi, thành phương thuốc thanh nhiệt hóa đàm, hòa trung an thần. Phù hợp với chứng mất ngủ do đàm nhiệt nhiễu tâm hoặc nhiệt bệnh tổn thương tân dịch, tâm không được nuôi dưỡng. Nếu phong tà rõ, có thể phối hợp thêm bạc hà, cúc hoa, tán phong.
[Phương thứ bảy]
Tim heo 1 quả, lá kỷ tử 250 gram, hành tây, đậu tương lên men mỗi thứ một lượng vừa đủ. Tim heo rửa sạch máu, thái nhỏ; lá kỷ tử, hành tây thái nhỏ; đậu tương lên men cho vào nồi, thêm nước, sắc lấy nước đậu; cho tim heo, lá kỷ tử, hành tây vào nước đậu, thêm rượu trắng, muối, nấu nhỏ lửa thành canh ăn.
Theo lý luận cơ bản y học cổ truyền Trung Hoa, tâm chủ thần trí, chủ huyết mạch. Tâm không được nuôi dưỡng sẽ thấy các chứng như tim đập nhanh, sợ hãi, mất ngủ, quên quên, bồn chồn, khó chịu. Dùng tim động vật để điều trị các bệnh lý thần trí thường đạt hiệu quả tốt. Nói chung, tim của các loài động vật đều có tác dụng bổ tâm an thần, nhưng tim heo thường được dùng nhất.
Phương này dùng tim heo làm chủ yếu, bổ tâm an thần; phụ trợ bằng lá kỷ tử thanh nhiệt bổ hư, hành tây thông dương ngực, đậu tương lên men thanh tâm trừ phiền. Toàn phương có tác dụng bổ tâm an thần, thanh nhiệt trừ phiền. Phù hợp với chứng huyết hư tâm, kèm theo nhiệt.
[Phương thứ tám]
Củ sen tươi 1 đoạn, lê 1 quả. Củ sen rửa sạch, bỏ phần cuống và vỏ ngoài, lê bỏ vỏ, bỏ hạt, thái nhỏ, mỗi thứ dùng vải sạch vắt lấy nước, hai nước trộn lại, uống như trà.
Củ sen khi dùng sống hay nấu chín có tác dụng khác nhau, khi nấu chín vị ngọt ấm, rất thích hợp với tâm tỳ, kiện tỳ khai vị, bổ huyết dưỡng tâm; khi dùng sống vị ngọt mát, có thể thanh nhiệt trừ phiền, lương huyết tán ứ. Cả hai đều có tác dụng an thần. Phương này dùng củ sen sống, ý là thanh nhiệt an thần, lại phối hợp với nước lê thanh nhiệt hóa đàm, thành phương thuốc thanh nhiệt hóa đàm, trừ phiền an thần. Thường xuyên uống phương này có thể cải thiện tình trạng mất ngủ do chứng nhiệt, đặc biệt hiệu quả với chứng nhiệt ở phần trên, đàm nhiệt gây bồn chồn, khát nước, ho đờm, mất ngủ.
[Phương thứ chín]
Thịt heo nạc, củ sắn mỗi thứ 60 gram, củ cà rốt 30 gram, dầu thực vật 45 gram, nước hầm thịt, xì dầu, rượu nấu, bột năng, hạt nêm, muối mỗi thứ một lượng vừa đủ. Thịt heo thái theo thớ, trộn với muối, rượu nấu, bột năng; dầu nóng 7 thành, trước tiên xào thịt, lấy ra để riêng, sau đó xào củ sắn, củ cà rốt, rồi cho thịt, gia vị vào chảo, thêm chút nước hầm, hầm một chút, thêm hạt nêm đảo đều.
Phương này có tác dụng khử nhiệt trừ thấp, minh mục an thần.
[Phương thứ mười]
Tim cừu 1 quả, hoa hồng 50 gram, hoa hồng đỏ 6 gram, muối ăn vừa đủ. Tim cừu rửa sạch, thái miếng; hoa hồng giã nát lấy nước, cho vào nồi nhỏ, thêm nước, nấu sơ qua với hoa hồng đỏ, lấy nước sắc, thêm muối; tim cừu xiên vào que thép không gỉ, nhúng vào nước hoa hồng, nướng trên lửa, lặp lại vài lần cho đến khi chín, xếp ra đĩa, ăn kèm bữa cơm.
Phương này bổ tâm thư giãn gan, giải uất an thần, cải thiện giấc ngủ, giúp tinh thần thoải mái.
[Phương thứ mười một]
Cá vàng 1 con (1000 gram), lòng trắng trứng 100 gram, cà chua 2 quả, nấm đông cô, măng trúc, củ cà rốt, đậu xanh mỗi thứ một lượng nhỏ, rượu nấu, muối tinh, hạt nêm, bột ớt, dầu gà, dầu thực vật, bột năng, nước hầm, hành, gừng, tỏi mỗi thứ một lượng vừa đủ. Cá vàng bỏ mang, vảy, nội tạng, rửa sạch, bỏ đầu, đuôi, xương, da, lấy thịt thái thành miếng vuông, lòng trắng trứng làm thành hỗn hợp bọt trứng, thêm một ít bột năng trộn đều. Thịt cá ướp với muối, rượu nấu, bột ớt, hạt nêm, rồi phủ đều vào hỗn hợp bọt trứng, chiên trong chảo dầu nóng đến khi chín, xếp vào đĩa. Hành, gừng, tỏi thái nhỏ cho vào chảo xào sơ, thêm nước hầm, muối tinh, hạt nêm, rượu nấu, dùng bột năng điều chỉnh độ đặc, rưới một ít dầu gà, đổ lên trên thịt cá, cà chua thái múi, xếp xung quanh đĩa làm trang trí.
Phương này có tác dụng kiện tỳ khai vị, ích khí an thần. Có thể dùng cho chứng tỳ vị hư yếu, suy dinh dưỡng.
[Phương thứ mười hai]
Thịt bò 250 gram, liên tử, sơn dược, phúc thần, táo tàu mỗi thứ 20 gram, hạt hồi 30 gram, muối ăn một chút. Thịt bò rửa sạch, thái miếng, cùng liên tử cho vào nồi, thêm nước vừa đủ, đun lửa lớn đến khi nửa chín, thêm phúc thần (bọc vải), táo tàu, hạt hồi, sơn dược (rửa sạch, thái lát), muối, đun nhỏ lửa đến khi thịt bò mềm nhũn, tắt bếp.
Phương này có hương vị thơm ngon, mềm mại, bổ dưỡng nhưng không ngấy. Kiện tỳ ích khí, bổ tinh an thần, phù hợp với người sau bệnh khí hư, huyết hư.
|
