Hoạt động dưỡng sinh của con người khởi nguồn rất sớm, nhưng hình thành lý luận hệ thống tương đối thì bắt đầu từ "Hoàng Đế Nội Kinh" (gọi tắt là "Nội Kinh"). Lý luận và phương pháp dưỡng sinh trong "Nội Kinh" là một bộ phận quan trọng của y học cổ truyền Trung Hoa, đến nay vẫn được nhiều người tham khảo và phát huy rộng rãi những tinh hoa của nó.
Tôi xin chia sẻ một vài cảm nhận về nguyên lý, nguyên tắc và phương pháp dưỡng sinh trong "Nội Kinh" như sau:
1. Quy luật tự nhiên thịnh suy của khí thận là nền tảng lý luận của dưỡng sinh theo y học cổ truyền Trung Hoa
"Nội Kinh" viết: "Nữ giới 7 tuổi, khí thận thịnh, răng thay, tóc dài; 14 tuổi, Thiên quý đến, ... 21 tuổi, khí thận cân bằng, ... 28 tuổi, thân thể cường tráng, ... 49 tuổi, Nhậm mạch hư, Thái xung mạch suy yếu, Thiên quý cạn kiệt." Tinh tiên thiên do cha mẹ truyền lại, tàng tại thận, tinh hóa thành khí, gọi là khí thận tiên thiên. Khí thận tiên thiên sinh Thiên quý, khi khí thận phát triển đầy đủ thì Thiên quý trưởng thành, cả nam và nữ đều có khả năng sinh sản; khi khí thận đạt đỉnh điểm rồi chuyển sang suy thoái, khả năng sinh sản dần suy giảm, đến khi khí thận suy yếu đến mức nhất định, Thiên quý sẽ cạn kiệt, cả nam và nữ đều mất khả năng sinh sản, về hình thái cơ thể thể hiện rõ ràng quá trình từ cường tráng đến lão hóa. Như "Linh khu - Kinh mạch": "Con người lúc sinh ra, trước tiên thành tinh, tinh thành thì não tủy sinh ra. Thận là trụ cột, mạch là dinh dưỡng, gân là kiên cố, thịt là tường thành, da dẻ chắc chắn, lông mày dài." Có nghĩa là tinh tiên thiên phát triển thành các cơ quan nội tạng, kinh lạc, mô cơ quan trong cơ thể; "Linh khu. Sát tiết chân tà luận": "Chân khí là thứ nhận được từ trời, cùng với khí ngũ cốc nuôi dưỡng toàn thân." Có nghĩa là nguồn gốc tinh khí trong cơ thể được nuôi dưỡng hậu thiên. Điều này đã đặt nền móng cho lý luận sau này về thận chủ sinh sản, thận chủ tăng trưởng và lão hóa, gọi thận là gốc tiên thiên, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận quan trọng để y học cổ truyền Trung Hoa nghiên cứu nguyên lý lão hóa qua sự suy giảm khí thận, đánh giá tiến độ lão hóa qua chức năng sinh sản, và phương pháp tiết dục bảo tinh phòng chống lão hóa.
2. "Thiên nhân tương ứng" là tinh túy của dưỡng sinh theo y học cổ truyền Trung Hoa
"Thiên nhân tương ứng" là tư tưởng học thuật cơ bản trong "Nội Kinh", còn "Sinh khí thông thiên" là một phần trong quan niệm "Thiên nhân tương ứng". Sinh khí của con người thông suốt với trời, con người và tự nhiên là một thể thống nhất, hoạt động của các tạng phủ, kinh lạc và tinh khí thần trong cơ thể cũng là một thể thống nhất, tạo thành chu trình hoạt động sống có trật tự. Do đó, bất kỳ sự bất thường nào trong môi trường tự nhiên hay hoạt động tâm thân con người đều có thể ảnh hưởng đến sinh lý, dẫn đến bệnh tật. Như "Linh khu - Tuất lộ luận" viết: "Con người tương ứng với thiên địa, tương ứng với nhật nguyệt"; "Tố Vấn - Kim Quỹ chân luận" viết: "Ngũ tạng ứng với bốn mùa, mỗi thứ đều có nhận thụ riêng." "Nội Kinh" viết: "Can vượng vào xuân, tâm vượng vào hạ, tỳ vượng vào mùa hè, phế vượng vào thu, thận vượng vào đông"; lại nói: "Xuân khí ở kinh mạch, hạ khí ở kinh lạc, trường hạ ở cơ thịt, thu khí ở da dẻ, đông khí ở tủy xương". Bệnh tật làm hao tổn các tạng phủ, kinh lạc và tinh khí thần trong cơ thể, dẫn đến lão hóa bệnh lý, vì vậy "Tố Vấn - Dương âm ứng tượng đại luận" viết: "Vui giận không điều độ, lạnh nóng quá mức, sinh mệnh sẽ không vững chắc."
Vì vậy, phải tôn trọng quy luật tự nhiên, tuân theo sự thay đổi của tự nhiên, mới có thể giảm thiểu bệnh tật, đạt được mục đích sức khỏe tốt, sống lâu bền. "Tố Vấn - Bảo mệnh toàn hình luận": "Thiên phủ địa tải, vạn vật đều sẵn sàng, chẳng có gì quý hơn con người. Con người sinh ra từ khí thiên địa, hoàn thành theo quy luật bốn mùa," là sự khái quát cao độ về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên. Lý luận dưỡng sinh theo y học cổ truyền Trung Hoa được xây dựng trên nền tảng tư tưởng tương ứng giữa con người và tự nhiên.
3. Phương pháp cơ bản của dưỡng sinh theo y học cổ truyền Trung Hoa
Pháp ư âm dương: Cốt lõi của sự sống con người nằm ở sự hài hòa giữa hai khí âm và dương, đồng thời khí âm dương trong cơ thể con người cũng tương ứng với khí âm dương trong tự nhiên, cần đạt được sự hài hòa thống nhất. Vì vậy, dưỡng sinh phải tuân theo sự thay đổi của âm dương thiên địa, trong một ngày, theo sự thay đổi âm dương ngày đêm, quá trình trao đổi chất trong cơ thể cũng thay đổi tương ứng. Như "Nội Kinh" viết: "Một ngày chia làm bốn mùa, buổi sáng là xuân, trưa là hạ, chiều là thu, nửa đêm là đông." Lại nói: "Dương khí một ngày chủ về bên ngoài, bình minh khí sinh, trưa khí mạnh, chiều khí suy, cửa khí khép lại." Cho thấy dương khí trong cơ thể ban ngày hướng về bề mặt, ban đêm hướng về bên trong. Vì vậy, "Tố Vấn - Tứ khí điều thần đại luận" có câu "Xuân thu dưỡng dương, đông hạ dưỡng âm"; "Truyền tinh thần, phục thiên khí, thông thần minh", chỉ ra tinh thần dưỡng sinh: bên trong phải chuyên tâm, bên ngoài phải thuận theo tự nhiên, duy trì sự hài hòa giữa con người và tự nhiên, như vậy "dương khí mới vững chắc, dù có tà khí xâm nhập cũng không thể gây hại."
Nếu vi phạm quy luật này, bên trong sẽ rối loạn âm dương huyết khí trong tạng phủ, chức năng cửu khiếu bị suy giảm; bên ngoài thì cơ bắp bị tắc nghẽn, không trơn tru, vệ khí không ổn định, lỗ chân lông giãn rộng, tà khí xâm nhập, chính khí suy yếu, bệnh tật phát sinh, tuổi thọ ngắn ngủi. Như "Linh khu • Thuận khí nhất nhật phân tứ thời" giải thích: "Bách bệnh đa số nặng vào buổi sáng, nhẹ vào ban ngày, tăng vào chiều tối, nặng vào nửa đêm," "Buổi sáng khí sinh, bệnh khí suy, nên buổi sáng nhẹ; trưa khí dài, dài thì thắng tà, nên yên ổn; chiều khí suy, tà khí sinh, nên nặng; nửa đêm khí nhập tạng, tà khí độc lập cư trú trong người, nên nặng." Hòa hợp với thuật số, ăn uống điều độ, sinh hoạt có quy luật "Tố Vấn - Thượng cổ chân thiên luận" nói: "Người xưa biết đạo, pháp âm dương, hòa hợp với thuật số, ăn uống điều độ, sinh hoạt có quy luật, không làm việc quá sức, nên có thể hình thần cùng tồn, tận hưởng trọn vẹn tuổi thọ, sống trăm tuổi mới qua đời." Hòa hợp với thuật số, tức là nắm vững đúng đắn các phương pháp dưỡng sinh. Các phương pháp dưỡng sinh rất đa dạng, phái hệ khác nhau, phương pháp độc đáo. Có phương pháp tự tu luyện như khí công, dẫn dẫn, tự bấm huyệt, các môn võ thuật... Có phương pháp dùng ngoại lực, ngoại vật như châm cứu bảo kiện, bổ dưỡng bằng thực phẩm, thuốc... Dù sử dụng phương pháp nào, đều cần lưu ý hai điểm sau: một là mỗi phương pháp dưỡng sinh đều có mục đích, đặc điểm và tính hướng cụ thể, cần căn cứ vào nguyên lý, đặc điểm và yêu cầu của từng phương pháp, kết hợp với tình trạng bản thân để lựa chọn phù hợp theo người, theo thời, theo địa. Hai là mỗi phương pháp dưỡng sinh đều có kỹ thuật, yêu cầu riêng, nắm vững kỹ năng và điểm then chốt là điều kiện quan trọng, thông thường cần có hướng dẫn, nếu không rất dễ sai lệch, thậm chí đi lệch đường. Ăn uống điều độ, chú trọng ngũ vị, tránh thiên vị, thích nghi với lạnh ấm, kiểm soát đói no; sinh hoạt có quy luật, cuộc sống và công việc có kế hoạch; không làm việc quá sức, tức là lao động thân thể, tâm trí, quan hệ vợ chồng đều phải vừa phải, như vậy mới có thể hình thành sự hài hòa giữa thể xác và tinh thần, do đó sức khỏe là trạng thái sinh lý mà thể xác không bị đau đớn, tình cảm không bị tổn thương, tâm thân hài hòa. Sinh trưởng lão hóa là quá trình tất yếu của sự sống, lão hóa là điều không thể tránh khỏi, có giới hạn tuổi thọ tự nhiên, nhưng có thể thông qua hoạt động dưỡng sinh duy trì sự hài hòa giữa tâm thân, hài hòa giữa thể xác và chức năng, đó chính là lão hóa sinh lý, xưa gọi là "thọ nhi khang". Lúc đó dù hình thần không còn như lúc trẻ, nhưng vẫn duy trì được mức độ nhất định, tự lo được cuộc sống, tinh thần không suy yếu. Muốn đạt được mục đích này, then chốt là phòng ngừa lão hóa sớm. Nếu môi trường xấu, hành vi thất điều làm rối loạn tạng phủ, hao tổn tinh khí, khiến tà khí nội sinh, ngoại tà xâm nhập, chân tà tương công, tinh khí suy kiệt, hình thần mất liên hệ, thì lão hóa sớm xảy ra, tức là lão hóa bệnh lý, cũng là cơ sở lý luận của khái niệm trạng thái "không khỏe" hiện nay. Bình tĩnh, vô tư, giữ tâm nội tại "Tố Vấn - Thượng cổ chân thiên luận" viết: "Những bậc thánh nhân xưa dạy người, đều nói: tránh tà khí, gió độc, tránh đúng thời điểm, bình tĩnh vô tư, chân khí theo đó, tinh thần nội thủ, bệnh từ đâu đến?" Bình tĩnh vô tư chủ yếu là điều hòa cảm xúc, giữ tâm thái an nhàn, thanh tịnh, loại bỏ tạp niệm, ngăn chặn sự dao động mạnh mẽ của cảm xúc, can thiệp vào vận động bình thường của khí cơ, duy trì môi trường tốt cho hoạt động hóa khí trong cơ thể. "Nội Kinh" đặc biệt nhấn mạnh dưỡng tâm trong các phương pháp dưỡng sinh. Hoạt động tinh thần do ngũ tạng sinh ra, nhưng lại phản tác động lên ngũ tạng, ảnh hưởng đến hoạt động sinh lý, vì vậy "Linh khu - Bản tạng" viết: "Chí ý là để điều khiển tinh thần, thu hút hồn phách, thích nghi với lạnh ấm, điều hòa vui giận." "Chí ý hòa, thì tinh thần chuyên chú, hồn phách không tán, giận dữ không sinh, ngũ tạng không bị tà khí xâm nhập." Vì vậy "Tố Vấn - Linh Lan bí điển luận" viết: "Tâm là quan quân chủ, nơi sinh ra thần minh... Chủ minh thì hạ an, dưỡng sinh như vậy thì sống lâu." "Chủ minh không rõ thì mười hai quan nguy hiểm, con đường bị tắc nghẽn, hình thể bị tổn thương nặng nề, dưỡng sinh như vậy thì tai họa." "Nội Kinh" coi tâm là chủ thể của tinh thần, điều tâm để "chủ minh", cho thấy vai trò quan trọng của điều dưỡng tinh thần trong dưỡng sinh, được các thầy thuốc sau này tuân theo. Tránh tà độc kịp thời Mặc dù có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe và tuổi thọ, nhưng sự xâm nhập của bệnh tật rõ ràng là một yếu tố quan trọng. Do đó, giảm thiểu bệnh tật, duy trì trạng thái sức khỏe là một khâu quan trọng trong dưỡng sinh. Tổng quan học thuyết nguyên nhân bệnh lý trong y học cổ truyền Trung Hoa, có thể khái quát thành ba mặt: nguyên nhân nội tại, nguyên nhân ngoại tại và nguyên nhân không nội ngoại. Tránh những yếu tố gây bệnh này, cơ thể sẽ duy trì trạng thái khỏe mạnh, từ đó đạt được mục đích dưỡng sinh.
"Tố Vấn - Thượng cổ chân thiên luận" viết: "Hư tà tặc phong, tránh có thời điểm." Nghĩa là nguyên nhân ngoại tại, con người sống trong tự nhiên, sáu khí tự nhiên trong điều kiện bình thường là điều kiện cơ bản cho sự phát triển của vạn vật. Nhưng khi sáu khí thay đổi bất thường, trở thành lục dâm gây bệnh, trở thành yếu tố gây bệnh. Ngoài ra, còn có các yếu tố gây bệnh từ bên ngoài như "dịch lệ chi khí"… Do đó, tránh xâm nhập của các yếu tố gây bệnh từ bên ngoài là một nguyên tắc quan trọng trong dưỡng sinh học y học cổ truyền Trung Hoa. Bảy tình cảm tổn thương, tình cảm gây bệnh là nguyên nhân nội tại trong học thuyết nguyên nhân bệnh lý y học cổ truyền Trung Hoa. Bảy tình cảm con người, trong điều kiện bình thường, là phản ứng của cơ thể trước sự vật và hiện tượng bên ngoài. Dù là tài liệu cổ hay thực tế lâm sàng, có rất nhiều trường hợp do mất cân bằng tình cảm mà mắc bệnh. Vì vậy, đối với dưỡng sinh, điều chỉnh tình cảm, chú trọng điều dưỡng tinh thần là một khâu không thể bỏ qua. Học thuyết nguyên nhân bệnh lý y học cổ truyền Trung Hoa về nguyên nhân không nội ngoại bao gồm các yếu tố gây bệnh như ăn uống, lao động nghỉ ngơi, chấn thương bên ngoài. Hoạt động sống bình thường luôn tuân theo nguyên tắc "vừa phải". Bất kỳ giai đoạn nào trong hoạt động sống quá mức hoặc thiếu hụt đều có thể dẫn đến bệnh tật. Ăn uống không điều độ, ăn quá no hoặc quá đói, ăn không sạch sẽ, ăn thiên vị, lao động quá sức hoặc quá nghỉ ngơi, đều là những yếu tố quan trọng dẫn đến bệnh tật. Vì vậy, trong ăn uống cần tuân theo nguyên tắc "cẩn hòa vô vị", trong lao động nghỉ ngơi cần "con người cần vận động, nhưng không nên làm quá sức", đồng thời tránh các chấn thương bên ngoài, nhằm đạt được mục đích "cẩn đạo như pháp, trường hữu thiên mệnh".
Lý luận và phương pháp dưỡng sinh trong "Nội Kinh" là một bộ phận quan trọng của y học cổ truyền Trung Hoa. Cùng với sự phát triển xã hội và nâng cao đời sống người dân, mong muốn khỏe mạnh và sống lâu đã trở thành mục tiêu mà mọi người hướng tới, và lý luận cùng phương pháp dưỡng sinh theo y học cổ truyền Trung Hoa giúp con người thực hiện mục tiêu này. Đồng thời, nó cũng đưa ra các lý luận và phương pháp hiệu quả để phòng trị trạng thái "không khỏe" phổ biến trong xã hội hiện đại.
|
