Tuỳ theo mùa mà kiêng kị
《Ẩm Thự Chính Yếu》ghi: “Xuân khí ôn, nên ăn lúa mì để làm mát; Hạ khí nhiệt, nên ăn đậu để làm lạnh; Thu khí táo, nên ăn vừng để nhuận táo; Đông khí hàn, nên ăn ngô để chữa hàn bằng tính nóng.” Câu nói này cho thấy do sự thay đổi khí hậu theo bốn mùa ảnh hưởng lớn đến sinh lý và bệnh lý của con người, vì vậy con người cần lựa chọn chế độ ăn khác nhau theo từng mùa.《Châu Lễ·Thiên Quan》cũng nói: “Xuân phát tán nên ăn chua để thu liễm, Hạ giải tán nên ăn đắng để chắc chắn, Thu thu liễm nên ăn cay để phát tán, Đông kiên cố nên ăn mặn để dịu mềm.” Ý tưởng chọn vị theo mùa này vẫn được người dân ưa chuộng đến ngày nay.
Xuân,万物复苏, dương khí phát sinh, dương khí trong cơ thể cũng theo đó phát sinh. Lúc này cần dưỡng dương, trong ăn uống nên chọn những thực phẩm giúp ích dương khí như hành, rau mùi, tương, để giúp tan hết nội nhiệt tích tụ suốt đông. Về loại thực phẩm, nên chuyển từ món ăn béo ngậy mùa đông sang món ăn thanh đạm. Mùa đông thường ít loại rau củ, cơ thể dễ thiếu vitamin, vì vậy trong chế độ ăn xuân nên tăng cường sử dụng các loại rau tươi như rau xanh trồng mùa đông, măng tre, rau chân vịt, rau mùi tây, rau cải... Trong thực phẩm động vật, nên ăn ít thịt mỡ và các thực phẩm giàu chất béo. Đông y còn khuyên: “Vào mùa xuân, khẩu vị nên giảm chua, tăng ngọt, để dưỡng tỳ khí, uống rượu không nên quá nhiều, bánh gạo, bánh bột không nên ăn nhiều, tránh tổn thương tỳ vị, khó tiêu hóa.” Đây đều là những điều đáng lưu ý.
Thời tiết hè oi bức, mưa nhiều, tà khí nhiệt ẩm dễ xâm nhập, người ta thường cảm thấy mất khẩu vị, khả năng tiêu hóa suy yếu, phần lớn người không thích ăn thịt mỡ và đồ dầu mỡ. Vì vậy, trong chế độ ăn cần chú ý đến màu sắc, mùi vị thức ăn, cố gắng kích thích khẩu vị, giúp cơ thể hấp thu đầy đủ và toàn diện dưỡng chất. Đông y cho rằng mùa hè dương khí thịnh mà âm khí yếu, nên ăn ít thực phẩm cay ngọt khô nóng, tránh tổn thương âm quá mức, nên ăn nhiều thực phẩm ngọt chua thanh mát như đậu đen, dưa hấu, mận, mận rừng...《Dưỡng Thân Tập》chỉ ra: “Mùa hè tâm vượng thận suy, dù trời nóng cũng không nên ăn đồ lạnh, đá viên, sữa chua lạnh, cháo lạnh,” nếu uống lạnh quá sẽ khiến bụng lạnh, dẫn đến đau bụng, nôn mửa, đi ngoài, các bệnh về đường tiêu hóa, điều này đặc biệt quan trọng đối với người già yếu. Ngoài ra, thực phẩm mùa hè rất dễ hư hỏng, vì vậy cần đặc biệt chú ý vệ sinh an toàn thực phẩm, không uống nước sống, rau quả ăn sống phải rửa sạch kỹ.
Thu, thời tiết mát mẻ, khô hanh, theo sự suy giảm của khí nóng, con người thoát khỏi mệt mỏi do nóng, khẩu vị dần tăng, thêm vào đó các loại trái cây mùa thu tràn lan, nên đặc biệt lưu ý “quả thu hại bụng”. Sau ngày lập thu, dù là dưa hấu hay dưa vàng, dưa leo, đều không nên ăn tùy ý quá nhiều, nếu không sẽ tổn thương dương khí tỳ vị. Do thời tiết khô hanh, trong ăn uống cần hạn chế thực phẩm cay khô, như ớt, hành sống... nên ăn các thực phẩm mềm dịu như vừng, gạo nếp, gạo tẻ, mật ong, quả mận, mía, dứa, sữa... Minh đại Lý Đình cho rằng: “Sáng sớm ăn cháo, bài trừ cũ, tiếp nhận mới, lợi cho dạ dày, dưỡng vị, sinh dịch, khiến một ngày tỉnh táo, bổ ích không nhỏ,” đây là lời khuyên nên uống cháo nhiều vào buổi sáng mùa thu.
Đông, thời tiết lạnh, dù nên ăn thức ăn nóng nhưng không nên ăn quá nhiều thực phẩm nóng, tránh làm dương khí tiềm ẩn bên trong bị ứ thành nhiệt. Vị giác món ăn có thể hơi đậm đà một chút, có một lượng chất béo nhất định. Do rau lá xanh ít, cần chú ý bổ sung một lượng rau xanh vàng-lục như cà rốt, cải dầu, rau chân vịt, mầm đậu nành... để tránh thiếu hụt vitamin A, vitamin B2, vitamin C. Để phòng ngừa phong hàn, có thể dùng nhiều gia vị cay như ớt, hạt tiêu, hành, gừng, tỏi... Ngoài ra, có thể ăn nhiều món hầm thịt, nấu cá, lẩu... Tuyệt đối tránh thực phẩm dính cứng, sống lạnh, loại này thuộc âm, dễ tổn thương dương khí tỳ vị, đặc biệt đối với người thể trạng yếu, người già, mùa đông là thời điểm tốt nhất để bồi bổ dinh dưỡng.
|
