Thuật ngữ "tình chí" nói đến bảy loại cảm xúc của con người là vui, giận, lo lắng, suy nghĩ, buồn bã, kinh ngạc, sợ hãi. Mọi sự thay đổi đều có hai mặt, vừa có thể có lợi cho con người, vừa có thể gây hại. Tương tự như vậy, sự thay đổi trong cảm xúc và tình cảm cũng mang lại cả lợi ích lẫn tác hại. Như lời dạy trong "Dưỡng tính diệu mệnh lục": "Vui giận vô thường, quá mức sẽ thành tai họa". Cuốn sách "Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận" chính thức liệt kê bảy cảm xúc: vui, giận, lo lắng, suy nghĩ, buồn bã, sợ hãi, kinh ngạc là nguyên nhân nội tại gây bệnh. Tuy nhiên, trong điều kiện bình thường, hoạt động của bảy cảm xúc này đóng vai trò điều hòa chức năng sinh lý cơ thể, không gây bệnh. Bảy tình dục, bảy ham muốn, ai cũng có. Hoạt động tình chí thuộc hiện tượng sinh lý bình thường của con người, là phản ứng bảo vệ trước kích thích từ bên ngoài hoặc bên trong cơ thể, có lợi cho sức khỏe tinh thần và thể chất.
Hoạt động tâm lý con người, trong y học cổ truyền Trung Hoa được gọi chung là tình chí hay cảm xúc, đó là phản ứng tổng hợp bản năng khi con người tiếp xúc và nhận thức các sự vật khách quan. Bảo vệ tâm lý hợp lý là một khâu quan trọng trong việc duy trì sức khỏe thể chất, có giá trị lớn trong cuộc sống, đã thu hút sự chú ý của con người từ xưa. Ngay từ thời Xuân Thu Chiến Quốc và thậm chí sớm hơn, các nhà tư tưởng phái Nho, Đạo, Pháp... đã có những luận giải sâu sắc. Trong đó, bài "Nội nghiệp" trong sách "Quản Tử" được xem là văn bản đầu tiên bàn về vệ sinh tâm lý. "Nội" nghĩa là tâm; "nghiệp" nghĩa là kỹ thuật. Nội nghiệp tức là kỹ thuật dưỡng tâm. "Quản Tử" đề cao các trạng thái tâm lý lý tưởng như thiện tâm, định tâm, toàn tâm, đại tâm, coi đây là tiêu chuẩn tu dưỡng nội tâm. Cụ thể là ba điểm: thứ nhất là chính tĩnh, tức là thân thể phải thẳng, tâm thần phải yên tĩnh, nếu làm được như vậy thì có lợi cho sức khỏe thể chất và tinh thần; thứ hai là bình chính, nghĩa là hòa bình trung chính, đối lập với "vui giận lo âu"; thứ ba là thủ nhất, nghĩa là phải chuyên tâm, không bị ảnh hưởng bởi mọi sự vật, từ đó tâm thân an lạc.
Đặc biệt đáng chú ý là "Hoàng Đế nội kinh", tư tưởng dưỡng sinh tâm lý của nó phong phú và trưởng thành hơn nhiều so với tập hợp văn thư Hy Lạp cổ "Hippocrates". Tổng quan "Nội kinh", dù là về yếu tố tâm lý xã hội dẫn đến bệnh lý, cơ chế phát bệnh, hay về chẩn đoán và phòng trị bệnh lý tâm thân, đều có nhiều luận giải sâu sắc, đã hình thành hệ thống lý luận nhất định. Ví dụ về mối quan hệ giữa hình và thần, "Nội kinh" đã nhận ra rằng hình sinh thần mà chứa thần, thần có thể điều khiển hình thể, chỉ khi hình thần thống nhất mới có thể khỏe mạnh, sống lâu. Yêu cầu con người phải tự kiểm soát tinh thần, chống lại hoặc vượt qua sự ảnh hưởng tiêu cực từ phong tục xã hội. Ngoài ra, về mối quan hệ mật thiết giữa tâm lý và sinh lý, về phân loại đặc trưng tâm lý cá nhân, về vai trò của yếu tố tâm lý trong sự phát sinh và phát triển bệnh tật, về ý nghĩa của trị liệu tâm lý, về vệ sinh tâm lý điều thần dưỡng sinh... "Nội kinh" đều đưa ra những tổng kết nguyên tắc, nêu ra nhiều quan điểm có giá trị cao, là tài liệu quý để nghiên cứu bảo vệ tinh thần.
Trương Trọng Cảnh, danh y thời Hán, trong phần mở đầu cuốn "Sơ hàn tạp bệnh luận" đã bày tỏ rõ tầm quan trọng của dưỡng sinh, đồng thời trách móc và lên án các bác sĩ và người đời hiện tại coi nhẹ dưỡng sinh, gọi họ là "toàn thế mê muội", "không coi trọng mạng sống", chỉ biết "cạnh tranh danh lợi, ngưỡng mộ quyền lực", "chỉ chăm chăm vào danh lợi", thực sự là "trọng vẻ ngoài, bỏ gốc rễ". Ông khuyên mọi người nên coi trọng mạng sống, củng cố nền tảng, thật sự là "giải thích lý lẽ, lay động lòng người". Có thể thấy, về ảnh hưởng của tình chí đối với sức khỏe, Trương Trọng Cảnh lúc đó đã hiểu sâu sắc hơn so với tác giả "Nội kinh".
Thời Tam Quốc, danh y Hoa Lan, bất chấp nguy hiểm đến tính mạng, dùng phương pháp trị bệnh bằng kích thích tức giận để chữa khỏi bệnh nặng cho viên quan huyện, được ghi chép trong "Hậu Hán thư" và phổ biến rộng rãi. Ông còn "biết rõ nghệ thuật dưỡng tính", chú trọng vệ sinh tâm lý.
Thời Đường, danh y Tôn Tư Mạo, trong tác phẩm "Thiên kim yếu phương" có chương riêng về "dưỡng tính", không chỉ tổng hợp các luận điểm trước thời Đường về điều thần dưỡng tâm, mà còn đưa ra quan điểm độc đáo của mình, ví dụ như "thập nhị thiếu, thập nhị đa" trong "Đạo Lâm dưỡng sinh", đều là bước phát triển sâu hơn lý thuyết bảo vệ tinh thần.
Thời Tống, Trần Vô Trạch trong "Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận" cho rằng kích thích bảy cảm xúc là một trong ba loại yếu tố gây bệnh, nhấn mạnh rất rõ vai trò lớn của yếu tố tâm lý trong quá trình phát sinh và phát triển bệnh tật.
Trương Tử Hòa, một trong Tứ Đại Gia của Kim Nguyên, trong tác phẩm "Nữ môn sự thân" rất coi trọng trị liệu tâm lý, nghiên cứu sâu sắc phương pháp "dĩ tình thắng tình" theo "Nội kinh", đồng thời sáng tạo ra các phương pháp ý trị như "tập dĩ bình chi".
Thời Minh - Thanh, học thuyết vệ sinh tâm lý có thêm những khám phá và đặc điểm mới, ví dụ như trong "Thiếu sinh tập lãm" đề xuất "dưỡng thần là hàng đầu", dù có thể có hàng vạn cách dưỡng sinh, nhưng dưỡng thần vẫn là ưu tiên hàng đầu. Về mối quan hệ giữa ngủ nghỉ và tinh thần, ông chỉ ra rằng mất ngủ liên quan đến tình chí, khuyến khích "phương pháp nhập mịch, trước hết phải thanh tâm". Trong "Tôn sinh bát tiêm" còn đề nghị thưởng thức tranh thư, đồ văn phòng, hoa cỏ, du lịch, leo núi... nhằm tu dưỡng tinh thần, thực sự là nguồn lý luận cho quan điểm ngày nay về du lịch, leo núi để rèn luyện tinh thần và thể chất, đến nay vẫn mang lại启迪 về phương pháp luận.
Gần đây, tư tưởng vệ sinh tâm lý trong y học cổ truyền Trung Hoa đang dần thu hút sự chú ý. Tổ chức Y tế Thế giới định nghĩa sức khỏe là: "Không chỉ đơn thuần là không bệnh tật, mà còn là trạng thái hoàn hảo về thể chất, tinh thần và xã hội". Do "con người đã bước vào thời kỳ căng thẳng cảm xúc nghiêm trọng", các bệnh tâm thân do yếu tố tinh thần hiện nay đã trở thành bệnh phổ biến và dịch bệnh trong xã hội hiện đại. Từ sự thay đổi trong bản đồ bệnh tật hiện nay có thể thấy rõ tính phổ biến của bệnh do yếu tố tinh thần gây ra; các bệnh tim mạch và ung thư ác tính đã trở thành mối đe dọa lớn nhất đối với sức khỏe và tính mạng con người, và những căn bệnh này có liên hệ mật thiết với yếu tố tâm lý xã hội. Vì vậy, cần phải coi trọng bảo vệ tinh thần, không thể xem nhẹ.
|
