Thu bắt đầu từ lễ lập thu, trải qua sáu tiết khí: xử thử, bạch lộ, thu phân, hàn lộ, sương giáng. Trong đó, thu phân là điểm chuyển đổi khí hậu mùa. Trong “Nội kinh – Tố vấn – Tứ khí điều thần đại luận” viết: “Thu tam nguyệt, thử vi dung bình, thiên khí dĩ cấp, địa khí dĩ minh.”
Khi đến mùa thu, trời trong xanh như rửa, đất khí trong lành, gió thu mát lành, vạn vật chín muồi, là thời điểm thu hoạch. Khí hậu mùa thu nằm trong giai đoạn chuyển tiếp “dương tiêu âm trưởng”, từ lập thu đến xử thử, nắng thu thiêu đốt, nhiệt độ cao, kết hợp với mưa kéo dài, ẩm thấp nặng, thời tiết đặc trưng bởi “ẩm – nhiệt”, vì vậy có tên gọi “thú mùa thu”.
Sau lễ bạch lộ, mưa giảm dần, thời tiết khô hanh, ngày nóng đêm lạnh, khí hậu thay đổi thất thường, nếu không cẩn thận dễ bị cảm lạnh, nhiều bệnh cũ dễ tái phát, được gọi là “mùa thu nhiều việc”.
Vì hoạt động sinh lý của cơ thể phù hợp với sự thay đổi môi trường tự nhiên, âm dương bên trong cơ thể cũng thay đổi theo. Do đó, dưỡng sinh mùa thu khi điều chỉnh tinh thần, ăn uống, nghỉ ngơi, vận động, cần chú trọng chữ “hòa”.
Điều hòa tinh thần, tránh “buồn thu”
Sau khi bước vào mùa thu, xét theo quan niệm “thiên nhân tương ứng”, phổi thuộc kim, tương ứng với khí thu, phổi chủ khí, điều hòa hô hấp, trong ý chí là “ưu”. Người có phổi hư nhược rất nhạy cảm với sự thay đổi khí hậu mùa thu, đặc biệt là người trung niên và cao tuổi, khi nhìn thấy gió thu lạnh lẽo, mưa rào, hoa cỏ tàn úa, cảnh vật mùa thu u ám, thường sinh ra cảm giác “buồn thu”, cô đơn, già nua, dễ dẫn đến tâm trạng trầm cảm.
Người dưỡng sinh đời Tống Trần Trực từng nói: “Thu trời âm u, mưa rét, người già thường dễ buồn, nếu sắc mặt không vui, cần dùng nhiều cách để dẫn dắt, khiến tâm thần bận rộn, quên đi nỗi nhớ thu”. Như vậy, điều chỉnh tinh thần trong mùa thu là điều kiện then chốt của dưỡng sinh. Cũng giống như trong “Tố vấn – Tứ khí điều thần đại luận” nói: “Sử trí an ninh, để giảm nhẹ hình phạt mùa thu. Thu thập tinh thần, khiến khí thu bình lặng. Không để tâm ra ngoài, khiến phổi khí trong sạch. Đây là ứng với khí thu, đạo dưỡng thu thu hoạch.”
Vì vậy, đối với người trung niên và cao tuổi, cần tuân thủ triết lý “tâm vô kỳ tâm, bách bệnh bất sinh”, rèn luyện tính cách không vui vì vật, không buồn vì mình, lạc quan cởi mở, khoan dung rộng lượng, thanh thản yên lặng, thu tinh thu khí, giữ tâm tĩnh lặng, có thể giảm thiểu ảnh hưởng của khí thu khắc nghiệt đối với tinh thần, từ đó thích nghi với đặc điểm “dung bình” của mùa thu. Do đó, người trung niên và cao tuổi nên đi chơi cùng bạn bè đến vùng núi thôn quê, leo cao ngắm xa, thưởng thức cảnh thu hoa nở rộ, lá đỏ rực như lửa, tất cả ưu phiền, buồn bã đều tan biến, tâm trạng vui vẻ, hài hòa tràn đầy sức sống như tuổi trẻ.
“Lạnh thu” có tiết, mạnh khỏe bền bỉ
Truyền thống lâu đời ở Trung Quốc có câu tục ngữ: “Xuân ô thu lạnh, không sinh bệnh tật”, phù hợp với nguyên tắc dưỡng sinh “mặc áo mỏng chống lạnh” vào mùa thu. Nhưng cần hiểu đúng về “lạnh thu”, thấm nhuần đúng bản chất.
Từ tiết lập thu, nhiệt độ dần giảm, chênh lệch ngày đêm tăng dần, sau hàn lộ, không khí lạnh phía Bắc liên tục xâm nhập, xuất hiện “một trận mưa thu một trận lạnh”. Từ góc độ phòng bệnh, luyện tập “lạnh thu” từ từ, tăng cường rèn luyện chống lạnh, có thể tăng cường chức năng tim phổi, nâng cao khả năng thích nghi của cơ thể với sự thay đổi khí hậu tự nhiên, giúp phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.
Nhưng đến cuối thu, nếu gặp thời tiết thay đổi đột ngột, nhiệt độ hạ rõ rệt, mưa rào kéo dài, vẫn mặc áo mỏng, quần áo mỏng, rất dễ bị kích thích lạnh, làm suy giảm miễn dịch cơ thể, dẫn đến cảm lạnh, đặc biệt là người trung niên và cao tuổi mắc bệnh mạn tính như viêm phế quản mạn, hen suyễn, COPD, bệnh tim mạch, tiểu đường, nếu không chú ý thay đổi thời tiết, giữ ấm, một khi bị cảm lạnh sẽ dễ tái phát bệnh cũ.
Kích thích lạnh làm giảm độ đàn hồi mạch máu bề mặt, tăng sức cản ngoại vi, khiến thần kinh giao cảm hưng phấn, tăng tiết hormone vỏ thượng thận, gây co mạch nhỏ, tăng huyết áp, dễ dẫn đến xuất huyết vỡ mạch máu não. Kích thích lạnh còn làm tăng nồng độ fibrin máu, tăng độ đặc máu, dẫn đến hình thành cục máu đông, đe dọa tính mạng và sức khỏe.
Vì vậy, cần thích nghi với sự thay đổi khí hậu mùa thu, thay đổi quần áo kịp thời, “lạnh thu” có tiết, hài hòa với biến đổi thời tiết, mới là lựa chọn khôn ngoan.
Ăn uống điều hòa, dưỡng phổi, phòng khô
Sau lễ thu phân, do mưa giảm dần, độ ẩm không khí thấp, khô thu trở thành khí hậu chính từ giữa thu đến cuối thu. Mùa thu là thời điểm phổi kim thịnh hành, nếu sơ suất trong chăm sóc, dễ bị khô thu tổn thương dịch thể, gây ra các triệu chứng như miệng khô, họng đau, ho do phế nhiệt. Vì vậy, mùa thu nên ăn các thực phẩm thanh nhiệt sinh tân, dưỡng âm nhuận phổi.
Ví dụ như: cá lóc, cá thu, thịt vịt trắng, đậu phộng, hạnh nhân, bách hợp, gạo nếp, mật ong, sữa, lạc, sắn tươi, nấm trắng, cam quýt, quả bạch quả, lê, táo đỏ, hạt sen, mía, các thực phẩm thanh bổ, mềm dịu, giúp bổ âm nhuận phổi, dưỡng huyết.
Đối với người trung niên và cao tuổi có dạ dày yếu, bữa sáng nên ăn cháo, giúp hòa trung, bổ dạ dày, sinh tân dịch. Trong “Y học nhập môn” viết: “Buổi sáng ăn cháo, đẩy cũ ra mới, lợi cho họng, bổ dạ dày, sinh tân dịch, khiến người suốt ngày tỉnh táo, bổ ích không nhỏ.” Ví dụ như cháo bách hợp táo đỏ gạo nếp bổ âm dưỡng dạ dày, cháo bách hợp hạt sen nhuận phổi bổ thận, cháo tam sắc thanh nhiệt dưỡng phổi, cháo bách hợp hạnh nhân trừ đàm止咳, cháo nước sinh địa tươi thanh huyết nhuận khô, cháo đậu đỏ kiện tỳ hòa trung, cháo gừng chống lạnh, cầm nôn, cháo hồ đào dưỡng da chống khô, cháo hạt thông nhuận phổi bổ ruột, cháo cúc hoa minh mục dưỡng thần, cháo trà hóa đàm tiêu thực, cháo yến dưỡng phổi止khát, cháo sắn kiện tỳ cố ruột, cháo cúc hoa kỷ tử bổ can thận...
Mỗi người có thể chọn loại cháo phù hợp với tình trạng bản thân, mới có thể khiến ngũ tạng âm dương khí huyết hài hòa, đạt được mục đích bồi bổ cơ thể.
Giữ gìn sức khỏe, vận động hài hòa
Thời điểm thu vàng, trời cao, khí trời trong lành, là thời điểm lý tưởng để mọi người tham gia các hoạt động thể thao. Trước nhiều hình thức luyện tập, nên lựa chọn phù hợp với từng người: người cao tuổi có thể đi bộ, chạy chậm, tập ngũ cầm kịch, tập Thái cực quyền, tập thể dục, bát đoạn锦, tự massage; người trung niên và thanh niên có thể chạy bộ, chơi bóng, leo núi, tắm nước lạnh, bơi lội... Khi luyện tập “động công”, có thể phối hợp với “tĩnh công”, như phương pháp luyện khí thầm niệm sáu chữ, nội khí công, ý thủ công, kết hợp hài hòa giữa động và tĩnh, động thì tăng cường sức khỏe, tĩnh thì dưỡng thần, đạt hiệu quả sức khỏe tinh thần và thể chất.
Lưu ý: Người thích luyện tập chịu lạnh, từ mùa thu bắt đầu, nên tương ứng với sự thay đổi thời tiết, từ từ, kiên trì, mới có thể tăng cường khả năng thích nghi và sức đề kháng trước thời tiết thay đổi thất thường.
Chú trọng phòng ngừa, an lành hòa hợp
Mùa thu là mùa phát bệnh đường ruột, sốt rét, viêm não Nhật Bản, cũng thường khiến nhiều bệnh cũ tái phát, như bệnh dạ dày, viêm phế quản mạn tính, hen suyễn... Người trung niên và cao tuổi mắc bệnh cao huyết áp, tim mạch, tiểu đường, nếu không cẩn trọng phòng ngừa vào cuối thu, sẽ làm nặng thêm bệnh, thậm chí gây ra các biến chứng như tăng huyết áp cấp, nhồi máu cơ tim cấp, tai biến mạch máu não, đe dọa tính mạng.
Vì vậy, ai cũng cần xây dựng tư tưởng phòng bệnh là chính.
1. Chú ý vệ sinh ăn uống, không uống nước sống, không ăn thực phẩm hư hỏng, bị vi khuẩn nhiễm bẩn. Người bị bệnh dạ dày cũ cần chú ý điều chỉnh khẩu vị, điều hòa dạ dày, ăn uống điều độ, thức ăn mềm, ấm, nhạt, ít dầu mỡ; kiêng ăn sống lạnh, không ăn quá no, bỏ thuốc lá, rượu.
2. Giữ gìn vệ sinh môi trường, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, đồng thời có biện pháp phòng chống muỗi đốt; trẻ em cần tiêm phòng vaccine viêm não Nhật Bản đúng lịch, người tiếp xúc với virus và nhóm dễ nhiễm bệnh cũng cần tiêm phòng kịp thời để tăng miễn dịch.
3. Khi thời tiết thay đổi đột ngột, cần phòng cảm lạnh, giúp bệnh viêm phế quản mạn tính, hen suyễn không tái phát.
4. Đối với người cao huyết áp, tim mạch, tiểu đường cần can thiệp điều trị, kiểm soát các chỉ số huyết áp, lipid máu, đường huyết ở mức lý tưởng, duy trì sự hài hòa cân bằng, có thể phòng ngừa hiệu quả biến chứng, nâng cao chất lượng sống, an tâm tận hưởng mùa thu.
|
