"Thiên nhân hợp nhất" là tinh túy của lý luận y học cổ truyền Trung Hoa, nhấn mạnh sự hài hòa thống nhất giữa con người và tự nhiên. Vì vậy, hoạt động sinh mệnh của con người phải thích nghi với sự thay đổi của tự nhiên, phương pháp dưỡng sinh cũng phải điều chỉnh theo mùa.
Mùa thu nên thu chứ không nên tán
Theo y học cổ truyền, trong bốn mùa trong năm, vạn vật đều tuân theo quy luật xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng. Trong chương "Tứ khí điều thần đại luận" của tác phẩm lý luận y học cổ truyền nổi tiếng《Hoàng Đế Nội Kinh》nói: "Ba tháng thu, gọi là dung bình. Khí trời cấp, khí đất minh; sớm ngủ sớm dậy, cùng gà gáy khởi sự; khiến tâm trí an ổn, giảm nhẹ khí thu; thu gom tinh thần, khiến khí thu bình; không để tâm trí lan man ra ngoài, khiến phế khí trong sạch, đây là ứng phó với khí thu, đạo lý dưỡng thu."
Ý chính là: Ba tháng thu là mùa vạn vật phồn thịnh, thu hoạch. Khí trời trong lành, gió nhiều, mưa ít, mặt đất khô ráo; chúng ta nên sớm ngủ sớm dậy, bắt đầu công việc khi gà gáy; về mặt điều chỉnh tâm lý, cần giữ tâm trạng bình tĩnh, không gấp gáp, không bốc đồng, tâm khí bình hòa, để tránh khí thu tàn sát; vì mùa thu nên "thu", nên trong cơ thể tinh khí thần cũng cần "thu", không như mùa hè "khai tả", như vậy mới hợp với khí "dung bình" của mùa thu, phù hợp với đạo lý dưỡng thu.
Sớm ngủ sớm dậy để thu tinh thần
"Ba tháng thu... sớm ngủ sớm dậy, cùng gà gáy khởi sự." Sớm ngủ để thích nghi với việc thu gom âm tinh, dưỡng khí "thu". Sớm dậy để thích nghi với sự phát triển dương khí, giúp phế khí được giãn nở. Sáng mùa thu không khí giàu oxy, người già nên dậy sớm, thở ra khí cũ, hít vào khí mới; đêm mùa thu, nhiệt độ hạ, người già nên ngủ sớm dưỡng thần, giúp âm tinh tích tụ, giữ sự cân bằng âm dương trong cơ thể. Ăn uống thanh nhuận dưỡng âm phế
Chế độ ăn mùa thu nên thực hiện nguyên tắc "thiếu cay, tăng axit", vị axit thu gom, bổ phế, vị cay phát tán, tả phế. Mùa thu nên thu chứ không nên tán, vì vậy nên hạn chế ăn nhiều thực phẩm vị cay như hành, tỏi, gừng, hẹ, ớt, đồng thời tăng cường ăn các loại rau quả vị chua ngọt, ẩm, như lê, chanh, táo, ô liu, nho, mận, sơn tra, mía, me... Về thực phẩm nên chọn các loại thanh mát, bổ ẩm như củ sen, củ cải trắng, bí đao, thịt vịt, phổi heo, cá trắm, hàu khô...
Tâm trạng an tĩnh giữ "dung bình"
Do ánh sáng mùa thu giảm, cây cối rụng lá, thường khiến người ta cảm xúc buồn bã, ưu sầu, bực bội, người già càng dễ cảm thấy tuổi già sắp đến. Vì vậy có câu "thu phong thu vũ sầu sát nhân". Lúc này, người ta nên giữ tâm trạng an tĩnh, thích nghi với khí "dung bình" của mùa thu. Người già nên tích cực tham gia các hoạt động xã hội phù hợp, giữ tâm trạng lạc quan.
Vận động điều độ thu khí huyết
Thời tiết hè, khí huyết của cơ thể phát tán ra ngoài, đến mùa thu bắt đầu thu về bên trong, vì vậy người già không nên vận động quá mạnh. Nhưng nếu trước đó đã luyện tập thường xuyên, cũng không cần gò bó theo quy tắc, nhất định phải giảm lượng vận động lớn thành nhỏ.
Đối với người trung niên và người già, vận động aerobic là tốt nhất, như chạy chậm, đi bộ, leo núi... Thời gian vận động nên trên nửa giờ. Ngoài ra, cần chú ý làm bài tập giãn cơ, giúp thu gom khí huyết bị hao tổn trong lúc vận động.
Trưa mùa thu nóng, sáng và tối lạnh, dù có câu "xuân ấm thu lạnh", nhưng người già không nhất thiết chịu được "lạnh". Vì vậy, buổi sáng ra ngoài nên mặc thêm quần áo, khi vận động nóng rồi có thể bỏ bớt. Khi nghỉ, nên mặc áo ngoài, tránh cảm lạnh. Nếu định dùng nước lạnh rửa mặt hoặc tắm nước lạnh vào mùa đông, nên bắt đầu từ đầu thu, kiên trì mỗi ngày, không được gián đoạn; nếu ngừng một lần, việc tiếp tục sẽ rất khó khăn.
Chú ý phòng bệnh tránh "khô thu"
Mùa thu nhiệt độ giảm, mạch máu da co lại, gánh nặng tim phổi tăng, bệnh tim mạch, hen suyễn dần xuất hiện. Theo y học cổ truyền, mùa thu khí "khô" chiếm ưu thế, nhiệt độ giảm, không khí chứa ít nước, không khí khô và lạnh dễ kích thích đường hô hấp. Cần uống nước đủ, giúp duy trì niêm mạc hô hấp. Nếu khí "khô" quá mức sẽ thành "khô tà". "Khô tà" là yếu tố gây bệnh, xâm nhập phổi, triệu chứng chủ yếu là ho. Phòng ngừa "khô tà" xâm nhập, cần tăng cường sức đề kháng phổi, dưỡng âm nhuận khô là phương pháp hiệu quả, có thể ăn một số thực phẩm như bách hợp, ngân nhĩ, sơn dược, hạnh nhân ngọt, bạch quả, lộc đầu quả, mật ong, đường phèn...
|
