Mùa thu là thời điểm rất quan trọng để bồi bổ cơ thể. Thứ nhất, sau một mùa hè oi bức, sức lực và tinh thần của con người bị tiêu hao nhiều, cơ thể trở nên suy yếu hơn; thứ hai, khí hậu mùa thu khô hanh, dễ tổn thương âm dịch trong cơ thể. Vì vậy, cần chú ý bồi bổ vào mùa thu, nguyên tắc cơ bản là phải dưỡng ẩm, tránh làm tổn hao âm khí. Do đó, "dưỡng âm vào mùa thu và đông", các vị thuốc bổ thường dùng như sau:
Người ta còn gọi sâm Tây Dương là sâm hoa kỳ, chủ yếu sản xuất ở Mỹ và Canada, khi được trồng tại Trung Quốc thì gọi là sâm giống hoặc sâm giống Tây Dương, dùng phần rễ làm thuốc, là dược liệu quý giá. Theo y học cổ truyền Trung Hoa, sâm Tây Dương vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh, quy kinh tâm, phế, thận. Công dụng: bổ khí dưỡng âm, thanh nhiệt sinh tân, là vị thuốc bổ thanh lý tuyệt hảo. Từ đời Thanh trở về trước, nhiều tác phẩm y học đều ghi chép, ví dụ như《Bản thảo tùng tân》ghi rằng “bổ phế, hạ hỏa, sinh tân dịch, trừ phiền muộn, thích hợp với người hư mà có hỏa”.《Bản thảo tùng tân》cũng ghi sâm Tây Dương “cố tinh an thần”. Sách chuyên khảo hiện đại《Đại từ điển dược liệu Trung Hoa》nói rằng loại thuốc này “ích phế âm, thanh phế hỏa”.
Từ trên có thể thấy, công dụng chính của sâm Tây Dương gồm hai điểm: một là dùng cho chứng thiếu khí âm gây ra các triệu chứng như ít hơi, miệng khát, mệt mỏi; hoặc chứng thiếu âm phế gây ra các triệu chứng như họng khô, giọng nói khàn, ho khan; điều này là do sâm Tây Dương có khả năng bổ khí dưỡng âm; hai là sâm Tây Dương có thể dùng cho chứng âm hư phát sốt kéo dài, sốt nóng buổi trưa, ho lâu ngày, ho ra máu, đàm ít; cũng có thể dùng cho các chứng do tổn thương khí âm trong bệnh sốt cao, gây ra các triệu chứng như khó thở, mệt mỏi, khát nước, mạch yếu; điều này là do sâm Tây Dương có khả năng dưỡng âm thanh nhiệt. Cần lưu ý thêm rằng, sâm Tây Dương tính mát và bổ, những người không chịu được tính ôn của nhân sâm đều có thể dùng thay thế, đặc biệt vào mùa thu, việc dùng sâm Tây Dương là tốt nhất.
Thảo sâm: có phân thành Nam sâm và Bắc sâm, cả hai đều có công dụng thanh dưỡng phế vị. Tuy nhiên, Bắc sâm vị ngọt, đắng, nhạt, tính mát, dưỡng âm mạnh hơn; Nam sâm vị ngọt, hơi đắng, tính mát, công dụng tương tự Bắc sâm nhưng hiệu quả nhẹ hơn.
Thảo sâm là vị thuốc thanh dưỡng bảo kiện, thường dùng để bồi bổ. Ví dụ《Thần nông bản thảo kinh》ghi rằng “bổ trung ích khí”;《Danh y biệt lục》ghi rằng “an ngũ tạng, dùng lâu lợi nhân… trường cơ nhục.”《Đại từ điển dược liệu Trung Hoa》tổng kết công dụng bảo kiện của thảo sâm là “dưỡng âm thanh phế”. Vì vậy, thường dùng cho chứng phế vị âm hư. Khi dùng thảo sâm, thông thường sắc nước uống, mỗi lần 10–15 gram.
Thạch hộc (chỉ thực): còn gọi là kê đầu mi, là hạt già của cây thạch hộc thuộc họ sen, hình dạng thường là hình bầu dục, kích thước bằng đậu ván, chất trắng sạch, dễ nấu mềm. Vị ngọt, chua, tính bình, có tác dụng kiện tỳ dưỡng vị, ích thận cố tinh. Theo y học cổ truyền Trung Hoa, thạch hộc chống lão hóa, kéo dài tuổi thọ, đặc biệt tốt cho tỳ vị, như《Thần nông bản thảo kinh》ghi rằng “bổ trung... ích tinh khí, cường trí, khiến tai mắt minh mẫn, dùng lâu nhẹ thân, không đói, chịu già.” Theo nghiên cứu hiện đại, thạch hộc chứa lượng lớn đường, protein, chất béo cùng nhiều vitamin và vi lượng khoáng chất, những chất này đóng vai trò quan trọng trong duy trì sức khỏe con người, xác nhận thạch hộc thực sự là vị thuốc bổ tốt. Đại văn hào thời Tống, Tô Đông Pha, đến tuổi già vẫn khỏe mạnh, mặt hồng, tư duy nhanh nhạy. Theo ông tự thuật trong sách, chủ yếu nhờ kiên trì ăn thạch hộc đã nấu chín hàng ngày suốt nhiều thập kỷ, vì vậy chân tay khỏe mạnh, đi lại vững vàng. Lý do đề nghị ăn thạch hộc vào mùa thu là vì nó giúp điều chỉnh chức năng tỳ vị bị tổn hại do mùa hè nóng bức, khi tỳ vị đầy đủ rồi, mới có thể hấp thụ tốt các loại bổ phẩm hoặc thuốc bổ khó tiêu, từ đó có lợi cho cơ thể mà không gây hại.
Ngọc trúc: vị ngọt, tính bình, có tác dụng dưỡng âm nhuận phế, ích vị sinh tân; là vị thuốc dưỡng âm sinh tân tuyệt hảo. Dùng đơn độc cũng hiệu quả, ví dụ như《Ngoại Đài Bí Yếu》dùng 150 gram ngọc trúc, sắc lấy nước uống, dùng cho chứng âm hư phát sốt, miệng khô, tiểu ngắn.
Thiên đông: vị ngọt, đắng, tính hàn, công dụng thanh phế hạ hỏa, dưỡng âm nhuận táo.《Thần nông bản thảo kinh》ghi rằng “dùng lâu nhẹ thân, ích khí kéo dài tuổi thọ.”《Nhật Hoa tử bản thảo》ghi rằng “nhuận ngũ tạng, ích cơ nhục, đẹp sắc da, bổ ngũ lao thất thương.” Điều này còn cho thấy thiên đông có tác dụng nhuận da, đẹp sắc, tăng cường sức khỏe, kéo dài tuổi thọ. Thiên đông dùng đơn độc cũng hiệu quả, ví dụ như Thiên môn đông cao trong《Ẩm thiện thường bình》, tức là nghiền nát thiên đông tươi nấu thành cao, mỗi lần uống một thìa canh, sáng tối uống lúc bụng đói với rượu ấm, dùng lâu có công dụng ích khí kéo dài tuổi thọ. Theo nghiên cứu hiện đại, rễ thiên đông chứa asparagin (asparagine), chất nhầy, β-谷舀醇 (β-sitosterol) và 5-methoxy-2-furfural, thành phần đắng chủ yếu là saponin steroid. Dược lý học cho thấy có tác dụng kháng khuẩn và chống ung thư.
Ngoài các vị thuốc trên có thể dùng làm bổ vào mùa thu, còn một số bài thuốc đông y cũng có thể dùng, dưới đây là một số ví dụ:
Đường cao hoàng tinh: thành phần chính gồm hoàng tinh, ý dĩ nhân, nam sâm, công dụng ích tỳ, bổ phế sinh tân, cường thận kiện vị, đối với chứng ho do phế hư, tỳ thận yếu thường hay đau lưng mỏi gối, tứ chi mệt mỏi có hiệu quả rõ rệt; mỗi ngày ba lần, mỗi lần 20 ml.
Phức phương phong nhũ: thành phần chính gồm thái tử sâm, đảng sâm, chế phục linh, câu kỷ tử, mạch môn, đương quy,... là chế phẩm bổ dưỡng tốt, công dụng bổ khí hòa huyết, dưỡng âm nhuận phế, ích can cường thận, kiện vị sinh tân, chỉ định cho chứng khí yếu huyết kém, phổi hư ho, thiếu tân dịch, phế thận hư hao, thể yếu, ăn kém, thần kinh suy nhược, viêm gan truyền nhiễm lâu ngày, viêm khớp do thấp, mỗi sáng sớm bụng đói uống 5 ml, mỗi ml chứa 40 mg mật ong hoàng hậu tươi, uống với nước ấm.
Tuyết hà sâm tinh: bên trong có 30% tuyết hà, 50% nhân sâm, 20% đường cao nhân sâm. Sản phẩm chọn nhân sâm đặc sản vùng Trường Bạch Sơn, Cáp Nhĩ Tân, Giang Tô, tinh luyện lấy tinh chất, phối hợp với dầu ếch ngủ đông hè, dùng phương pháp chiết xuất hiện đại chế biến thành dung dịch bổ dưỡng cao cấp dạng uống, công dụng dưỡng phế bổ hư, dưỡng huyết cải sắc, tăng cơ thịt, tăng trưởng phát triển. Có thể dùng để chữa chứng thần kinh suy nhược, thể trạng yếu khi ốm, ho do phế hư, thể trạng suy nhược, rối loạn khí huyết. Mỗi sáng thức dậy và trước khi ngủ mỗi lần uống một ống (10 ml).
Phức phương thai bàn viên: thành phần chính gồm bột thai bàn 16 lượng, đảng sâm, hoàng kỳ mỗi thứ 200 gram, trần bì, mạch nha mỗi thứ 50 gram, công dụng bổ khí huyết, phù hợp với chứng huyết hư chóng mặt, mệt mỏi, yếu ớt, mỗi ngày ba lần, mỗi lần uống 4 viên, uống với nước ấm.
Thiên sâm kiện tỳ hoàn: thành phần chính gồm đảng sâm, bạch truật, trần bì, mạch nha mỗi thứ 100 gram, tri thực, lục khu mỗi thứ 150 gram, sơn tra 1 cân nửa, công dụng kiện tỳ tiêu thực, chỉ định cho chứng rối loạn tiêu hóa do tỳ vị hư yếu, bụng đầy, cảm giác no, không muốn ăn, mỗi ngày hai lần, mỗi lần uống 15 gram, uống với nước ấm.
Sinh mạch ẩm: thành phần chính gồm nhân sâm, mạch môn, ngũ vị tử, công dụng ích khí sinh tân, dùng để chữa chứng khí hư tân thương gây ra mệt mỏi, ra nhiều mồ hôi, thở ngắn, hồi hộp, miệng khô và ho do khí hư. Dạng uống tiêm, mỗi chai 10 ml, ngày uống ba lần.
Ngọc linh cao: dùng 30 gram long nhãn, 3 gram sâm Tây Dương, 3 gram đường trắng, bỏ vào bát sứ hấp thành cao, công dụng bổ khí huyết mạnh hơn nhân sâm và hoàng kỳ, bất luận là chứng tim-tỳ hư, khí huyết thiếu, thể chất yếu đều có thể dùng. Uống với nước ấm một thìa.
Các loại thuốc đông y trên có thể lựa chọn dùng vào mùa thu để loại bỏ tà khí khô, nóng xâm nhập cơ thể, ngay cả khi chưa gây ra chứng khô miệng, lưỡi khô do tổn thương tân dịch, cũng có thể dùng liều nhỏ, nhưng vì thuốc dưỡng âm đa số nặng, đặc biệt người tỳ vị hư yếu cần điều trị trước tỳ vị.
|
