Mùa thu bắt đầu từ lập thu, trải qua sáu tiết khí: xứ thử, bạch lộ, thu phân, hàn lộ, sương giáng. Trong đó, thu phân là điểm chuyển đổi khí hậu mùa. Trong “Hoàng đế nội kinh – Tố vấn – Tứ khí điều thần đại luận” viết: “Thu tam nguyệt, thị vi dung bình, thiên khí dĩ cấp, địa khí dĩ minh.” Đến mùa thu, trời trong xanh, đất khí trong sạch, gió thu mát lành, vạn vật chín muồi, là mùa thu hoạch. Khí hậu mùa thu nằm trong giai đoạn chuyển tiếp “dương tiêu âm trưởng”. Từ lập thu đến xứ thử, nắng thu gay gắt, nhiệt độ cao, cộng thêm mưa dầm kéo dài, độ ẩm lớn, thời tiết đặc trưng là ẩm – nhiệt, vì vậy có tên gọi “thú mùa thu”. Sau bạch lộ, mưa giảm dần, thời tiết khô hanh, ngày nóng đêm lạnh, khí hậu thay đổi thất thường, nếu không cẩn thận dễ bị cảm lạnh, nhiều bệnh cũ dễ tái phát, được gọi là “mùa nhiều việc”. Do hoạt động sinh lý trong cơ thể thích nghi với sự thay đổi của môi trường tự nhiên, âm dương trong cơ thể cũng thay đổi theo. Vì vậy, dưỡng sinh mùa thu cần chú trọng yếu tố “hòa” trong việc điều chỉnh tinh thần, ăn uống, sinh hoạt, vận động.
Điều hòa tâm trạng, tránh “buồn thu”
Sau khi bước vào mùa thu, xét theo quan niệm “thiên nhân tương ứng”, phổi thuộc kim, tương ứng với khí thu, phổi chủ khí, điều hòa hô hấp, trong tâm trạng là ưu. Người phổi hư nhược rất nhạy cảm với biến đổi khí hậu mùa thu, đặc biệt là người cao tuổi, khi nhìn thấy mưa gió thu, cây cỏ héo úa, cảnh vật mùa thu tàn tạ, thường sinh cảm giác buồn thu, lạnh lẽo, già nua, dễ rơi vào trạng thái trầm cảm. Nhà dưỡng sinh đời Tống Trần Trực từng nói: “Thu đến, gió lạnh mưa buồn, người già thường dễ cảm xúc, nếu sắc mặt không vui, cần dùng nhiều cách dụ dỗ, khiến tâm thần bận rộn, quên đi nỗi nhớ thu.” Như vậy, điều chỉnh tinh thần là yếu tố then chốt trong dưỡng sinh mùa thu. Như “Tố vấn – Tứ khí điều thần đại luận” đã nói: “Sắc tâm an định, để dịu đi hình phạt mùa thu. Thu liễm tinh thần, để khí thu bình ổn. Không để tâm ra ngoài, khiến phổi khí trong sạch. Đây là ứng với khí thu, phương pháp dưỡng thu.” Vì vậy, người cao tuổi nên tuân theo triết lý “tâm vô kỳ tâm, bách bệnh bất sinh”, nuôi dưỡng tính cách không vui vì vật, không buồn vì mình, lạc quan cởi mở, rộng lượng, thản nhiên, thu liễm tinh thần, giữ tâm hồn bình lặng, có thể giảm thiểu ảnh hưởng của khí thu khắc nghiệt đối với tinh thần, từ đó thích nghi với đặc điểm “dung bình” của mùa thu. Do đó, người cao tuổi nên đi xa, cùng bạn bè lên núi, ngắm cảnh thiên nhiên mùa thu, ngắm hoa nở rộ, lá đỏ rực như lửa, tất cả nỗi buồn, ưu sầu tan biến, tâm trạng vui vẻ, hài hòa, tràn đầy sức sống như tuổi trẻ.
“Thu đông” có tiết chế, “hòa” để khỏe mạnh
Truyền thống Trung Hoa từ xưa đã có câu tục ngữ: “Xuân mặc ấm, thu đông lạnh, không sinh bệnh tật,” phù hợp với nguyên tắc dưỡng sinh mùa thu là mặc ít để chịu lạnh. Nhưng cần hiểu đúng về “thu đông”, thấu hiểu tinh túy của nó.
Sau tiết lập thu, nhiệt độ dần hạ thấp, chênh lệch ngày đêm tăng dần, sau hàn lộ, không khí lạnh phía Bắc liên tục xâm nhập, xuất hiện hiện tượng “một trận mưa thu, một trận lạnh.” Từ góc độ phòng bệnh, luyện tập “thu đông” từ từ, tăng cường khả năng chịu lạnh, có thể tăng cường chức năng tim phổi, nâng cao khả năng thích nghi của cơ thể với sự thay đổi khí hậu, giúp phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp. Tuy nhiên, nếu đến cuối thu, thời tiết đột ngột thay đổi, nhiệt độ hạ rõ rệt, mưa dầm, vẫn mặc áo mỏng, quần ngắn, rất dễ bị kích thích lạnh, làm suy giảm miễn dịch, dẫn đến cảm lạnh, đặc biệt là người cao tuổi mắc các bệnh mạn tính như viêm phế quản mạn, hen suyễn, COPD, bệnh tim mạch, tiểu đường, nếu không chú ý thay đổi thời tiết, giữ ấm, khi bị lạnh cảm sẽ dễ tái phát bệnh cũ. Kích thích lạnh làm giảm đàn hồi mạch máu bề mặt, tăng sức cản ngoại vi, khiến thần kinh giao cảm hưng phấn, tăng tiết hormone vỏ thượng thận, gây co mạch nhỏ, tăng huyết áp, dễ dẫn đến xuất huyết vỡ mạch máu não. Kích thích lạnh còn làm tăng nồng độ fibrin máu, tăng độ đặc máu, dễ hình thành huyết khối, đe dọa tính mạng và sức khỏe. Vì vậy, cần thích nghi với sự thay đổi khí hậu mùa thu, điều chỉnh quần áo phù hợp, “thu đông” có tiết chế, hài hòa với biến đổi thời tiết, mới là lựa chọn khôn ngoan.
Ăn uống điều hòa, bổ phổi phòng khô hạn
Sau thu phân, do mưa giảm dần, độ ẩm không khí thấp, khô hạn trở thành khí hậu chủ đạo từ giữa thu đến cuối thu. Mùa thu cũng là thời điểm phổi (kim) chiếm ưu thế, nếu sơ suất trong chăm sóc, dễ bị khô hạn mùa thu tổn thương tân dịch, dẫn đến các chứng như miệng khô, họng đau, ho do phế nhiệt... Vì vậy, mùa thu nên ăn các thực phẩm thanh nhiệt sinh tân, bổ phổi âm. Như: lươn, cá thu, thịt vịt trắng, hạt sesame, hạt hồ đào, hoa huệ, gạo nếp, mật ong, sữa, đậu phộng, sơn dược tươi, nấm trắng, cam quýt, quả bạch quả, lê, táo đỏ, liên tử, mía... Các thực phẩm thanh bổ mềm dịu này có thể bổ âm, nhuận phổi, dưỡng huyết. Với người cao tuổi có dạ dày yếu, bữa sáng nên ăn cháo, giúp điều hòa dạ dày, bổ tân dịch. Lý Thôi trong “Y học nhập môn” từng nói: “Buổi sáng ăn cháo, giúp đào thải chất cũ, sinh ra chất mới, lợi cho họng, dưỡng dạ dày, sinh tân dịch, khiến người ta cảm thấy tỉnh táo suốt ngày, bổ ích không nhỏ.” Ví dụ như cháo hoa huệ táo đỏ bổ âm dưỡng vị, cháo hoa huệ liên tử nhuận phổi bổ thận, cháo tam sắc thanh nhiệt dưỡng phổi, cháo hoa huệ hạnh nhân trừ đàm chỉ ho, cháo nước sinh địa tươi thanh nhiệt nhuận táo, cháo đậu đỏ kiện tỳ hòa trung, cháo gừng ấm bụng chống nôn, cháo hồ đào bổ da phòng khô, cháo hạt dẻ nhuận phổi bổ đại tràng, cháo cúc hoa minh mục dưỡng thần, cháo trà hóa đàm tiêu thực, cháo yến dưỡng phổi chỉ ho, cháo sơn dược kiện tỳ cố tràng, cháo cúc hoa kỷ tử bổ gan thận... Mỗi người có thể chọn loại cháo phù hợp với tình trạng bản thân, để đạt được sự hài hòa giữa ngũ tạng âm dương khí huyết, từ đó bổ dưỡng cơ thể.
Giữ gìn sức khỏe, vận động hài hòa
Mùa thu, trời cao trong xanh, thời tiết mát mẻ, là thời điểm lý tưởng để mọi người tham gia các hoạt động thể dục thể thao. Trước nhiều môn thể thao, nên lựa chọn phù hợp với từng người: người cao tuổi có thể đi bộ, chạy chậm, tập ngũ cầm khí, đánh quyền anh, tập thể dục, bát đoạn锦, tự massage; người trung niên, thanh niên có thể chạy bộ, chơi bóng, leo núi, tắm nước lạnh, bơi lội... Khi luyện tập “động công”, có thể kết hợp “tĩnh công”, như luyện tập thở thổi sáu chữ, nội khí công, ý thọ công... Vận động và tĩnh lặng kết hợp hài hòa, vận động để tăng cường sức khỏe, tĩnh lặng để dưỡng thần, đạt được hiệu quả sức khỏe tinh thần và thể chất.
Lưu ý rằng, người thích luyện tập chịu lạnh, từ mùa thu bắt đầu, nên đi theo nhịp thời tiết, từ từ, kiên trì, mới có thể tăng cường khả năng thích nghi với khí hậu thay đổi và sức đề kháng của cơ thể.
Chú trọng phòng ngừa, “hòa” để an khang
Mùa thu là mùa nhiều bệnh truyền nhiễm đường ruột, sốt rét, viêm não Nhật Bản... cũng dễ làm tái phát nhiều bệnh cũ như viêm dạ dày, viêm phế quản mạn tính, hen suyễn... Người cao tuổi mắc bệnh cao huyết áp, bệnh tim mạch, tiểu đường, nếu không cẩn trọng phòng ngừa vào cuối thu, có thể làm nặng thêm bệnh, thậm chí gây ra các biến chứng nghiêm trọng như tăng huyết áp cấp, nhồi máu cơ tim cấp, đột quỵ, đe dọa tính mạng. Vì vậy, ai cũng cần xây dựng tư tưởng “phòng bệnh hơn chữa bệnh.” Thứ nhất, chú trọng vệ sinh ăn uống, không uống nước sống, không ăn thực phẩm hỏng, bị vi khuẩn nhiễm. Người bị bệnh dạ dày cũ cần chú ý điều chỉnh chế độ ăn, điều hòa dạ dày, ăn uống điều độ, thức ăn mềm, ấm, nhạt, ít dầu mỡ; tránh ăn sống, không ăn quá no, bỏ thuốc lá, rượu. Thứ hai, giữ gìn vệ sinh môi trường, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, đồng thời có biện pháp phòng chống muỗi đốt; trẻ em cần tiêm phòng vaccine viêm não Nhật Bản đúng lịch; người tiếp xúc với virus viêm não Nhật Bản và nhóm dễ bị nhiễm cần tiêm phòng vaccine kịp thời để tăng cường miễn dịch. Thứ ba, khi thời tiết thay đổi đột ngột, cần phòng cảm lạnh, giúp người bị viêm phế quản mạn tính, hen suyễn tránh tái phát. Thứ tư, đối với người cao huyết áp, bệnh tim mạch, tiểu đường, cần can thiệp điều trị, kiểm soát các chỉ số huyết áp, lipid, đường huyết trong phạm vi lý tưởng, duy trì sự hài hòa cân bằng, từ đó phòng ngừa hiệu quả các biến chứng, nâng cao chất lượng sống, sống khỏe trong mùa thu.
|
