Chăm sóc sức khỏe mùa hè theo y học cổ truyền Trung Hoa

Sương nóng và độ ẩm cao trong mùa hè làm tăng khó khăn cho các hoạt động thể thao, do đó việc tập luyện thể dục là một bài toán khó giải quyết. Nhà dưỡng sinh thời nhà Tống Trần Trực từng có luận điểm chi tiết trong sách "Thọ thân dưỡng lão tân thư": "Sau khi ngủ trưa dậy, lập tức lấy nước suối, nhặt cành thông, đun trà đắng uống, tùy ý đọc vài chương Kinh Dịch, Quốc Phong,... thơ của Đào Uyên, Đỗ Phủ, văn chương của Hàn Dũ, Tô Đông Pha. Đi bộ dọc đường mòn núi, vuốt ve cây thông, trúc, cùng bò nhỏ nghỉ ngơi dưới rừng cây xanh rợp và thảm cỏ dài. Ngồi chơi với dòng suối chảy, súc miệng, rửa chân". Sau bữa tối thì "vặn bút trong phòng, tùy theo kích thước viết vài chữ, mở ra xem kỹ các bản thư pháp, tranh vẽ, thư tịch quý mà mình sưu tầm... đi bộ bên bờ suối, gặp người nông dân trong vườn, nói chuyện về ruộng lúa, bàn về thời tiết, đo mưa nắng, tính ngày tháng, cùng trò chuyện vui vẻ. Khi trở về, dựa gậy dưới cửa gỗ, hoàng hôn đã nhuộm đỏ cả núi non, sắc màu tím đỏ phong phú, biến đổi liên tục, khiến lòng người cảm thấy dễ chịu vô cùng." Trong đoạn này, Trần Trực đã đề xuất nhiều biện pháp rèn luyện thể chất vào mùa hè như: những hoạt động nhẹ nhàng như múc nước suối, nhặt củi thông; du lịch mùa hè như đi bộ trên đường mòn núi, vuốt ve cây thông, trúc; hoạt động tắm mát như chơi với dòng suối chảy, súc miệng, rửa chân... Ngoài việc rèn luyện thể chất, việc đọc sách, viết chữ, thưởng trà, thơ phú, trò chuyện với bạn bè thanh tao và ngắm cảnh mát lạnh cũng rất có lợi cho sức khỏe. Vậy những hoạt động nào phù hợp với chăm sóc sức khỏe mùa hè?+ Thứ nhất, nhiệt độ ở hai nơi này tương đối thấp. Khí hậu ven biển còn gọi là khí hậu đại dương, do đặc tính vốn có của biển, tạo thành khí hậu khác biệt rõ rệt so với đất liền. Vào mùa hè, khi đất liền nóng bỏng, ven biển lại mát lành, gió thổi nhẹ. Khí hậu vùng núi thường có nhiệt độ thấp hơn nhưng chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm lớn. Nói chung, nhiệt độ giảm dần theo chiều cao. Cứ mỗi 100 mét lên cao, nhiệt độ giảm khoảng 0,5–0,6°C, do đó nhiệt độ trên núi thường thấp hơn chân núi, đặc biệt là vào mùa hè. Hơn nữa, càng lớn sự chênh lệch độ cao giữa đỉnh núi và chân núi thì sự khác biệt về nhiệt độ càng rõ rệt.+ Thứ hai, môi trường ở ven biển và vùng núi rất thuận lợi: Người sống ven biển sẽ nhận thấy hướng gió thay đổi theo quy luật trong một ngày đêm. Buổi sáng sau khi mặt trời mọc, gió mát từ biển thổi vào đất liền, mang theo không khí trong lành, đặc biệt là vào những ngày hè oi bức, gió biển mát lạnh thổi qua mặt khiến người ta cảm thấy sảng khoái, mệt mỏi tan biến hoàn toàn; đến buổi tối, gió chuyển hướng từ đất liền thổi ra biển, giúp loại bỏ không khí ô nhiễm. Ngoài ra, trong không khí ven biển hàm lượng iốt, natri clorua, magie clorua và ozon thường cao hơn. Hàm lượng iốt cao gấp 40 lần so với không khí đất liền, vừa bổ sung nhu cầu sinh lý của cơ thể, vừa có tác dụng diệt khuẩn. Hơn nữa, bãi cát rộng rãi, mềm mại là nơi tự nhiên lý tưởng để tắm nắng và tắm biển. Những tác động tổng hợp đặc biệt của khí hậu ven biển có thể điều hòa chức năng các cơ quan trong cơ thể, có tác dụng phòng ngừa và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh mãn tính như suy nhược thần kinh, viêm phế quản, hen suyễn, viêm khớp, lao phổi, bệnh tim mạch và các bệnh da liễu. Do đó, du lịch mùa hè tốt nhất là nghỉ ngơi tại ven biển khoảng 10 ngày, rất có lợi cho sức khỏe thể chất và tinh thần.+ Trước hết, bơi lội giúp nâng cao chức năng hệ hô hấp. Mật độ nước lớn hơn mật độ không khí khoảng 820 lần, khi con người ở dưới nước, hô hấp phải chịu áp lực lên tới 13 kg. Để vượt qua áp lực này, cơ hô hấp phải dùng sức mạnh lớn hơn để hít vào. Khi cơ hô hấp mạnh lên, dung tích phổi sẽ tăng, người thường xuyên tập bơi có thể đạt dung tích phổi lên tới 5000 ml, trong khi người bình thường chỉ khoảng 3500 ml. Như vậy, sau khi rèn luyện, cơ thể có thể hấp thu đầy đủ oxy, thải ra CO₂ hiệu quả, thúc đẩy quá trình trao đổi chất ở tế bào mô, có tác dụng tốt trong việc phòng ngừa viêm phế quản mạn tính, cải thiện phổi khí thũng.+ Thứ hai, bơi lội giúp nâng cao chức năng hệ tuần hoàn. Nhiệt độ nước thấp hơn nhiệt độ cơ thể, khả năng dẫn nhiệt của nước cao gấp 26 lần so với không khí, khi tiếp xúc với nước, các mạch máu ngoại biên thường co lại, rồi xảy ra hiện tượng giãn thích nghi. Những yếu tố này có thể tăng cường đáng kể chức năng tim, giảm lắng đọng chất thải chuyển hóa trên thành mạch máu.+ Ngoài ra, bơi lội giúp tăng cường tính hưng phấn của vỏ não, nâng cao chức năng điều khiển, sau khi làm việc, nếu xuống nước bơi một lúc, bất kỳ ai cũng cảm thấy tinh thần sảng khoái, mệt mỏi tiêu tan, toàn thân nhẹ nhõm. Đặc biệt đối với người già, thường xuyên bơi lội giúp chuyển hóa chất béo tốt hơn, tránh tích tụ mỡ dưới mạc nối và dưới da gây béo phì.Tất cả những điều trên chứng tỏ bơi lội thật sự có nhiều lợi ích, nhưng nó cũng không phải là môn thể thao phù hợp với mọi người. Trước khi xuống nước, bạn cần kiểm tra sức khỏe toàn diện. Nếu mắc bệnh nội tạng nghiêm trọng, phụ nữ đang trong chu kỳ kinh nguyệt, vừa đặt vòng tránh thai, vừa thắt ống dẫn trứng, vừa sảy thai, vừa sinh con, hoặc mắc một số bệnh da liễu và các bệnh truyền nhiễm (nấm da, nấm chân, mắt hột nặng, viêm âm đạo do nấm, viêm âm đạo do trùng roi), thì thường không nên tham gia bơi lội. Ngoài ra, người bị viêm tai giữa mạn tính, một số người bị điếc do tổn thương tai trong cũng không nên bơi. Nếu không có tình trạng nào trên, bác sĩ xác nhận được phép, mới có thể tham gia tập bơi.Ngoài ra, nên bơi sau khi ăn ít nhất một giờ, vì khi no, dạ dày chịu áp lực từ nước dễ gây đau bụng và buồn nôn; trước khi bơi cần chuẩn bị kỹ để tránh chuột rút và cảm lạnh: khi xuống nước, không nên nhảy thẳng vào, hãy đứng ở chỗ nước nông, dùng nước rửa mặt, rửa tay, xoa ngực bụng, làm cơ thể thích nghi đầy đủ rồi mới bơi ở nơi nước sâu; sau khi bơi, nếu nước còn trong tai, có thể dùng phương pháp nhảy đầu nghiêng, tai thấp; sau khi bơi cần rửa sạch cơ thể bằng nước sạch để loại bỏ nước bẩn; để phòng bệnh mắt, tốt nhất nên nhỏ thuốc mắt.(1) Một tay nắm hai bóng, xoay tròn theo chiều kim đồng hồ và ngược chiều kim đồng hồ: đặt hai bóng vào lòng bàn tay một tay, dùng ngón tay ép mạnh để hai bóng xoay tròn trong lòng bàn tay, khi xoay cần giữ ngón tay sát vào bóng, để hai bóng ma sát chứ không va chạm vào nhau.(2) Một tay nắm hai bóng xoay ly tâm: sau khi thành thạo động tác trên, dần dần đạt được trạng thái hai bóng rời xa nhau khi xoay. Các động tác ngón tay, hướng xoay giống như xoay ma sát, chỉ cần duỗi ngón tay, dùng lực đẩy hai bóng để chúng xoay nhanh trong lòng bàn tay mà không va chạm. Tốc độ thường yêu cầu từ 150–200 lần/phút theo chiều kim đồng hồ.(3) Vận động bốn bóng hai tay: dựa trên nền tảng vận động một tay, dần dần luyện tập vận động bốn bóng hai tay. Phương pháp là: hai tay cùng thực hiện động tác một tay, đòi hỏi phải vận dụng tối đa chức năng não bộ. Động tác này khó, yêu cầu kỹ thuật cao, nhưng hiệu quả tốt hơn so với vận động một tay.(4) Dùng bóng sắt massage, day ấn, đập nhẹ các bộ phận cơ thể đau nhức, có thể giảm đau, đồng thời rèn luyện sức cầm tay, rất có lợi cho người lớn tuổi thường xuyên bị đau vai gáy, đau lưng, đau chân.(5) Dùng ngón cái hoặc lòng bàn tay nắm chặt bóng, có cảm giác đau nhức, nóng bỏng, luyện tập thường xuyên giúp tăng sức nắm, sức cổ tay, sức tay, sức cánh tay.Câu cá không chỉ nhằm mục đích bắt cá, mà còn để nuôi dưỡng tính cách, tăng cường sức khỏe tinh thần. Ngày xưa, nhiều văn nhân danh sĩ xem "câu cá giữa sương khói" là hoạt động văn nhã. Truyền thuyết kể rằng Tề Tử Nha, người từng giúp Chu Văn Vương đánh bại thiên hạ, từng câu cá bên bờ sông Vị, đến nay tại khu vực Đại Bàn Khê phía đông nam thành phố Bác Ký, tỉnh Thiểm Tây, vẫn còn dấu tích cho rằng đây là nơi Tề Tử Nha từng câu cá. Trương Vũ, người đời Tam Quốc câu cá, là để chuyển hướng tâm trạng, Tổng thống Mỹ Roosevelt câu cá để thư giãn thần kinh căng thẳng, mỗi khi nghị viện tranh luận chính sách, ông thường dành thời gian đi câu.Vào mùa hè, mỗi khi bạn đến hồ chứa, ao nước, dưới bóng cây rậm rạp, gió mát thổi qua, có thể ngắm nhìn vẻ đẹp sinh sôi nảy nở của vạn vật, nghe tiếng ve kêu vào chiều tà, nhìn những con cá trắng nhảy lên mặt nước... tìm thấy sự thư thái và yên tĩnh, tự nhiên tâm hồn mát mẻ, xua tan phiền muộn, lo âu, thật sự là một trải nghiệm tuyệt vời! Việc thường xuyên trải nghiệm niềm vui như thế này chắc chắn có lợi cho sức khỏe, kéo dài tuổi thọ. Như lời của Trần Quân Lễ trong bài thơ "Nhà câu cá vui vẻ":Câu cá bên hồ tâm hồn thảnh thơi,Lá liễu non buông nhẹ xuống vai tôi;Tiếng chim hót vang rộn tai tôi,Gió xuân thổi nhẹ dịu dàng lên mặt tôi;Ánh nước lung linh in vào mắt tôi,Lo âu phiền muộn vứt xa trời;Cần câu cong như cung tên,Cá chép tươi sống mắc vào câu;Người làng cười hỏi tôi rằng:Sao câu một buổi cả ngày dài?"Đánh bắt được xuân tươi thắm,Đánh bắt được hạnh phúc, sống lâu!"Thật đúng như vậy, thường xuyên câu cá thật sự có lợi cho sức khỏe. Lý Thời Trân đời Minh từng nói rằng câu cá có thể giải trừ "nóng trong tim và gan", mà thời tiết mùa hè nóng bức thường khiến người ta dễ cảm thấy bực bội, lo lắng, dễ "lên lửa", vì vậy mùa hè nên đi câu cá. Câu nói xưa rằng: "Đứng bên hồ một lúc, bệnh tật tiêu tan, dưỡng tâm dưỡng tính hơn cả thuốc bổ", câu cá dưỡng tâm dưỡng tính vì đây là hoạt động phối hợp giữa não, tay, mắt, kết hợp giữa tĩnh, ý, động. Khi câu cá, mắt, não, thần kinh tập trung vào sự di chuyển của phao, im lặng, ý chí hướng về đan điền, dáng vẻ tĩnh nhưng thực chất là động, giúp nâng cao khả năng phản xạ thị giác và trí óc, có tác dụng tích cực.Các hoạt động thể thao trên chỉ là ví dụ, đương nhiên còn rất nhiều môn thể thao phù hợp với rèn luyện mùa hè, ở đây không nhắc thêm. Câu nói xưa: "Đông luyện ba chín, hè luyện ba伏", cho thấy rèn luyện thể thao mùa hè đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe. Quan sát thực nghiệm cho thấy, người thường xuyên luyện tập vào mùa hè có chức năng tim, dung tích phổi, chức năng tiêu hóa tốt hơn người không kiên trì, tỷ lệ mắc bệnh cũng thấp hơn. Nhưng thời tiết mùa hè nóng bức, tiêu hao thể lực lớn, do đó khi tham gia thể thao mùa hè phải chú ý phương pháp, chỉ khi sắp xếp hợp lý mới đạt hiệu quả tốt.+ Thứ nhất, ăn nhiều thực phẩm kiềm để tránh mất cân bằng axit – kiềm: Khi vận động thể thao mùa hè, thường đổ mồ hôi nhiều, khiến cơ thể mất lượng muối và ion kali đáng kể, nếu mất kali quá nhiều có thể dẫn đến mệt mỏi cơ bắp, đau nhức toàn thân, nhịp tim bất thường, buồn ngủ, tinh thần kém. Ngoài ra, do tiêu hao thể lực lớn trong vận động, các sản phẩm trung gian chuyển hóa như pyruvic, acid lactate tích tụ quá mức, lúc này dự trữ kiềm trong máu giảm, dễ gây mất cân bằng axit – kiềm trong máu. Để duy trì độ pH bình thường, cần tăng dự trữ kiềm trong máu, mà thực phẩm kiềm chủ yếu là trái cây, trong đó các loại trái cây như dưa hấu, dứa, mơ, đào, lê, dưa hấu Hắc Mộc Qua đều giàu muối kali.+ Thứ hai, tốt nhất nên tập thể thao ngoài trời vào buổi sáng sớm hoặc buổi chiều mát mẻ, buổi sáng dậy nên đến công viên, hồ nước, sân vườn nơi không khí trong lành hơn để vận động, các hoạt động như tập thể dục buổi sáng, khí công, võ công Thái Cực.+ Thứ ba, lượng vận động phải vừa phải, không nên quá mệt mỏi; sau khi vận động mạnh, cảm giác khát nước, nhưng không nên uống quá nhiều, quá nhanh đồ ăn lạnh hoặc nước đá, tránh làm mạch máu ruột co thắt đột ngột, gây rối loạn tiêu hóa dẫn đến đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy. Có thể uống một chút nước muối loãng, tốt nhất nên tắm nước nóng, vừa giúp phục hồi mệt mỏi, vừa cảm thấy thoải mái hơn.