Phụ thuộc hormone và tác dụng phụ của nó là một vấn đề đang cần giải quyết trong lâm sàng, thường gặp trong quá trình điều trị hen suyễn phế quản bằng hormone. Kết hợp thuốc Đông y có thể giảm phụ thuộc hormone và tác dụng phụ, đồng thời đạt hiệu quả tốt. Dưới đây là kinh nghiệm lâm sàng của tôi, chia thành bốn phương pháp: bổ thận, điều can, kiện tỳ, lý phế.
I. Phương pháp bổ thận
Phương pháp bổ thận điều trị hen suyễn phế quản đã được báo cáo nhiều ở Trung Quốc, và qua lâm sàng cũng như thí nghiệm động vật, cho thấy mối liên hệ mật thiết giữa thận trong y học cổ truyền Trung Hoa và chức năng tuyến yên – vỏ thượng thận trong y học hiện đại. Phương pháp bổ thận chủ yếu chia thành bổ thận âm và ôn bổ thận dương. Theo kinh nghiệm của tôi, trong điều trị hen suyễn phụ thuộc hormone, việc vận dụng phương pháp bổ thận cũng luôn tìm kiếm cân bằng giữa âm và dương, cụ thể có mấy phương pháp sau:
1. Phương pháp bổ âm thanh hỏa có thể đối kháng các tác dụng phụ kiểu Cushing. Khi dùng hormone liều cao hơn 20 ngày, đặc biệt là bệnh nhân mới dùng hormone, dần xuất hiện các triệu chứng như mặt trăng tròn, vai nước bò, bụng thai, bồn chồn, ra mồ hôi, khó ngủ, mặt đỏ, lưỡi đỏ, rêu vàng mỏng, mạch hoạt số hoặc trôi, biểu hiện nhiệt thượng, tuyệt đối không được nhầm là thực hỏa mà dùng thuốc khổ hàn trực tiếp hạ hỏa, mà nên dùng phương pháp bổ âm thanh hỏa, "tráng thủy chi chủ dĩ chế dương quang". Vì hormone có thể coi là sản phẩm âm dương thuần túy, dùng liều cao đột ngột dễ tổn thương thủy thận, tích tụ thành trạng thái âm hư hỏa vượng. Lúc này dùng Tri Bạch Địa Hoàng Hoàn gia giảm, có thể cải thiện rõ rệt các triệu chứng, đảm bảo bệnh nhân tiếp tục dùng hormone, duy trì liều lượng điều trị nhất định để phát huy hiệu quả tốt hơn. Tôi từng điều trị một nữ giới trẻ, do hen suyễn, uống prednisolon 20mg/ngày hơn một tháng, triệu chứng Cushing rõ rệt, bồn chồn, khó ngủ, ra mồ hôi, mặt đỏ, nhưng không thể giảm liều hormone, mỗi khi giảm xuống còn 5mg thì phát hít, hai phổi nghe thấy tiếng rít. Trước đó đã từng dùng hormone truyền tĩnh mạch (tên và liều lượng không rõ), uống prednisolon từ 60mg/ngày giảm dần xuống 20mg/ngày. Khám bệnh nhân thấy lưỡi đỏ, rêu vàng mỏng, mạch hơi số, nên dùng phương thuốc: tri mẫu 10g, bối mẫu 10g, hoàng bách 6g, sinh địa 15g, sơn thù nhục 10g, trạch tả 10g, đan bì 10g, vân linh 10g, quảng địa long 12g, sinh mẫu lệ (sắc trước) 30g, tang bạch bì 10g, dạ giao đằng 30g. Sau 5 ngày, bồn chồn, ra mồ hôi giảm, ngủ tốt hơn chút; sau 12 ngày, dù vẫn uống prednisolon 20mg/ngày, nhưng không còn cảm giác khó chịu, lưỡi đỏ rõ giảm, rêu trắng mỏng, bắt đầu thêm các vị thuốc bổ dương như bổ cốt chi, tử thạch anh, tiên linh bài, sau đó giảm hormone thuận lợi.
2. Phương pháp ôn bổ thận dương giúp giảm liều hormone. Phương pháp ôn bổ thận dương dùng làm hỗ trợ trong quá trình giảm liều hormone, ngày càng được các bác sĩ chú ý. Tôi thường thêm thuốc bổ thận dương vào các bệnh nhân hen suyễn chuẩn bị giảm hormone, hoặc dùng các thuốc Đông y thành phẩm như Kim Quí Thận Khí Hoàn. Như vậy, giảm liều hormone thường thuận lợi, ít xảy ra phản ứng. Trường hợp trên sau khi thêm thuốc bổ thận dương, tùy theo biểu hiện lưỡi mạch chứng, lúc thì bổ âm, lúc thì bổ dương, điều chỉnh trong nửa năm, ngừng dùng hormone. Theo dõi 1 năm, hen suyễn không tái phát.
3. Bổ âm trước, bổ dương sau giúp giảm liều hormone thuận lợi. Đối với bệnh nhân dùng hormone, từ đầu đã phải suy nghĩ về việc giảm liều và ngừng thuốc. Tôi thường dùng thuốc bổ âm khi liều hormone lớn, dù có biểu hiện Cushing hay không, để bệnh nhân ít xuất hiện triệu chứng âm hư dương thịnh. Khi chuẩn bị giảm hormone, thêm thuốc bổ thận dương, như vậy giảm hormone thường thuận lợi, ít xảy ra phụ thuộc hormone và tái phát bệnh. Trường hợp trên đã chứng minh điều này.
4. Bổ âm và bổ dương cùng lúc, điều hòa khí huyết giúp giảm phụ thuộc hormone. Trong lâm sàng, có bệnh nhân phụ thuộc hormone, biểu hiện một loạt triệu chứng thiếu khí huyết, âm dương đều hư, như mệt mỏi, lưng gối đau, dễ cảm lạnh, đặc biệt gặp ở bệnh nhân dùng hormone lâu dài, thậm chí có người do dùng hormone lâu dài gây hoại tử vô khuẩn đầu xương đùi. Những bệnh nhân này muốn giảm hormone, thường phối hợp thuốc bổ âm khí huyết, có thể dùng các vị thuốc như tử hà xa, há cẩu, lộc giác sương. Tôi từng điều trị một nam giới 50 tuổi bị hen suyễn, điều trị bằng hormone liên tục suốt 6 năm, gần 3 năm gần đây duy trì liều nhỏ, hiện đang dùng prednisolon 5mg/ngày, không thể giảm liều hơn, giảm nhẹ thì cảm thấy tức ngực, khó thở. Bệnh nhân thể trạng hơi béo, mặt nhợt nhạt, phù nhẹ mặt và chân, mệt mỏi, lưỡi to, lưỡi nhạt, rêu trắng mỏng, mạch trôi yếu. Đề nghị phương thuốc: hoàng kỳ 15g, phòng phong 10g, địa long 12g, đương quy 10g, bổ cốt chi 10g, thục địa 12g, nữ trinh tử 10g, thục tô, thục cốt 10g, vân linh 15g, thượng nhục quế 3g, v.v., uống liên tục vài tháng, thêm viên đường áo nhau thai, mỗi lần 2 viên, ngày 3 lần, giảm liều hormone xuống 2,5mg/ngày, sau đó chỉ dùng viên đường áo nhau thai, dần dần ngừng hormone.
5. Dùng thuốc lạnh và nóng cùng lúc, điều hòa âm dương giúp giảm liều hormone. Một số bệnh nhân hen suyễn dùng hormone lâu dài, cũng thường thấy biểu hiện hỗn hợp lạnh và nóng. Ví dụ: mặt đỏ, bồn chồn, khát nước, lưỡi rêu vàng mỏng, mạch hoạt hơi số và sợ lạnh, tay chân lạnh, đại tiện lỏng, dễ cảm lạnh, lưỡi to nhạt, lưỡi tối, đều xuất hiện, lúc này tôi thích dùng Ô Mai Hoàn gia giảm, dùng phương pháp mở rộng vị cay, hạ vị đắng, thu vị chua, bổ khí, ôn dương, dưỡng huyết, thông lạc, tùy theo chứng nặng nhẹ lạnh hay nóng mà điều chỉnh. Ví dụ điều trị một nam giới 32 tuổi bị hen suyễn do yếu tố ngoài, mỗi lần phát bệnh nặng, thường phải cấp cứu bằng hormone truyền tĩnh mạch và aminophylline, sau đó dùng oral prednisolon duy trì, vì biểu hiện lâm sàng hỗn hợp lạnh và nóng, vài lần đều phối hợp Ô Mai Hoàn gia giảm, dùng dạng thang, giảm hormone thuận lợi, bệnh nhân tự nhận nếu không dùng thuốc Đông y thì thời gian dùng hormone dài hơn, liều lượng cũng lớn hơn.
II. Phương pháp điều can
Phương pháp điều can thực chất là điều hòa khí cơ, điều hòa khí huyết. Mặc dù có sự khác biệt giữa thư can khí và lý can huyết, nhưng mục đích là làm khí huyết điều hòa. Câu nói cổ xưa: "Chủ khí ở phế, điều khí ở can", "can thể âm mà dụng dương", "âm dễ hư, khí dễ uất", đồng thời khí uất dễ hóa hỏa sinh phong sinh đàm thành ứ. Nếu khí cơ điều hòa mà không nghịch lên, thì phong hỏa khó phát sinh, đàm ứ không hình thành. Tất nhiên, nếu có đàm ứ nội trú, cũng nhất định cản trở sự điều hòa khí. Vì khí uất, khí nghịch là cơ chế bệnh lý quan trọng gây hen suyễn, do đó điều trị hen suyễn phụ thuộc hormone, luôn phải chú ý điều can để lợi phế. Trong lâm sàng, khi bệnh nhân hen suyễn phụ thuộc hormone có biểu hiện khí huyết không điều hòa, hoặc khí trệ, hoặc huyết ứ, đều phải điều trị theo can. Nghiên cứu hiện đại cho thấy, trong mạng lưới thần kinh – nội tiết – miễn dịch, gan trong y học cổ truyền đóng vai trò quan trọng. Người bệnh chứng can uất có chức năng miễn dịch suy giảm. Có thể thấy, điều can, tức là điều hòa khí huyết, có thể nâng cao chức năng miễn dịch cơ thể, từ đó có tác dụng hỗ trợ trong việc giảm phụ thuộc hormone ở bệnh nhân hen suyễn. Trong lâm sàng, khi thấy bệnh nhân hen suyễn kèm theo ngực sườn đầy, tâm trạng uất ức hoặc bồn chồn, dễ giận, lưỡi tối, rêu mỏng, mạch dây, tôi thích dùng Tứ Ngược Tán gia giảm, nếu huyết ứ nặng dùng Đương Quy Sáo Dược Tán, nếu khí trệ huyết ứ dùng Huyết Phủ Trục Ứ Thang gia giảm. Đặc biệt đối với một số bệnh nhân nữ, bệnh phát liên quan đến kinh nguyệt, cần đặc biệt chú ý điều can. Trước kinh nguyệt nặng, chủ yếu điều trị bằng thư khí hoạt huyết. Sau kinh nguyệt phát bệnh nhiều, nếu khí hư thì dùng Tiêu Dao Tán gia giảm, điều can tỳ cùng lúc; nếu âm hư thì dùng Tư Thủy Thanh Can Ẩm gia giảm, điều can thận cùng lúc.
III. Phương pháp kiện tỳ
Điều trị hen suyễn phụ thuộc hormone, khi thấy biểu hiện tỳ hư hoặc đàm thịnh, cần dùng phương pháp kiện tỳ. Phương pháp này chủ yếu bao gồm kiện tỳ ích khí, kiện tỳ hóa đàm. Vì tỳ là trung châu, là gốc của hậu thiên, hậu thiên nuôi tiên thiên, tỳ vận mạnh thì chức năng bảo vệ phế cũng mạnh, không dễ bị ngoại tà xâm nhập. Đồng thời, tỳ là nguồn sinh đàm, khí hư thì không thể thúc đẩy lưu thông huyết, thành huyết ứ, đàm ứ tương liên, dễ hợp thành bệnh. Vì khí hư, đàm trệ, huyết ứ là chìa khóa cơ chế bệnh lý gây hen suyễn tái phát và khó chữa, do đó đối với bệnh nhân hen suyễn phụ thuộc hormone thuộc thể tỳ hư, cần lựa chọn phương thuốc tùy theo mức độ khí hư, đàm trệ và huyết ứ. Khi thấy bệnh nhân lưỡi rêu dày bết, lưỡi to, nhạt, tối, mạch hoạt, nhất định phải dùng phương pháp hóa đàm trước. Nếu lưỡi rêu vàng bết thì thanh hóa, có thể dùng Tiểu Tấn Hầu Thang hợp Ô Đơn Thang gia giảm; nếu lưỡi rêu trắng bết thì ôn hóa, thường dùng Nhị Trần Thang hợp Tam Tử Dưỡng Tỳ Thang gia giảm; nếu lưỡi tối thì phối hợp thêm thuốc hoạt huyết. Thông thường, khi lưỡi rêu dày bết chưa tan, không nên giảm liều hormone. Khi thấy ra mồ hôi, mệt mỏi, dễ cảm lạnh, lưỡi to nhạt, rêu trắng mỏng, mạch trôi yếu, thì phải dùng phương pháp kiện tỳ ích khí cố bản, tôi thích dùng Ngọc Bình Phong Tán hợp Tham Lăng Bạch Truật Thang gia giảm. Tôi từng điều trị một nam giới 37 tuổi, bị hen suyễn 30 năm, khởi phát từ khi còn nhỏ bị viêm phổi, dị ứng với bụi mạt, nấm mốc, ban đầu mùa hè thu hen suyễn nặng, gần 3 năm gần đây hầu như suốt năm phát bệnh, gần 1 năm bệnh nặng hơn, dùng hormone hơn 8 tháng, uống prednisolon, mỗi khi giảm xuống còn 10mg/ngày thì cảm thấy tức ngực, hai phổi nghe thấy tiếng rít, khám thấy lưỡi rêu trắng bết, rễ dày, lưỡi to tối, nên đề nghị dùng phương pháp Tam Tam Tam Thang (tức là Nhị Trần Thang, Tam Áo Thang, Tam Tử Dưỡng Tỳ Thang hợp phương), thêm địa long, đan sâm uống, chờ lưỡi rêu tan mới bắt đầu giảm hormone, phối hợp với Lục Quân Tử Thang, sau đó dùng Nhân Sâm Hà Giáp Phấn (nhân sâm 30g, hà giáp 1 con nghiền thành bột), mỗi lần 3g, ngày 2 lần, dùng khoảng hơn 4 tháng, ngừng hormone mà hen suyễn không nặng thêm.
IV. Phương pháp lý phế
Trong điều trị hen suyễn phụ thuộc hormone, dù điều trị triệu chứng hay căn bản, phương thuốc lý phế thường cần phối hợp. Lý phế, tức là sử dụng các vị thuốc tuyên, giáng, ôn, thanh, bổ, nhuận, tán phế để điều hòa khí phế, trừ đàm thấp, bổ khí phế, nhuận âm phế, nhằm duy trì chức năng tuyên phát và thịnh giáng bình thường của phế. Vì bệnh hen suyễn vị ở phế, dù chính khí hư hay tà khí thực, đều do phế bị ảnh hưởng mà phát bệnh. Như lời nói của Lý Trung Tử đời Thanh: "Hen là chứng khí suyễn lâu dài, do nội có khí ứ, ngoại có cảm thời, trong có đàm kết, ba yếu tố kết hợp, tắc nghẽn đường thở, va chạm tạo tiếng, phát thành chứng hen." Vì trong quá trình dùng hormone, bệnh nhân có biểu hiện khác nhau, do đó việc vận dụng phương pháp lý phế cũng cần điều chỉnh theo tình trạng. Về cơ bản có thể chia thành thanh tuyên (thuốc như kim ngân hoa, liên kiều, cúc hoa), ôn tuyên (thuốc như ma hoàng, hạnh nhân, cảnh giới), thanh giáng (thuốc như hoàng cầm, bách bì, tang bạch bì), ôn giáng (thuốc như xuyên phục hoa, tô tử, bạch tiền), bổ phế khí (thuốc như hoàng kỳ, đảng sâm), nhuận phế âm (thuốc như sa sâm, mạch đông), tán phế (thuốc như ngũ vị tử, ô mai)... Trong điều trị hen suyễn phụ thuộc hormone, mục tiêu là thoát khỏi hormone, điều trị toàn diện là quan trọng hơn, nhưng phương pháp lý phế cũng không thể xem nhẹ.
Tóm lại, giải quyết vấn đề phụ thuộc hormone ở hen suyễn, vừa phải điều trị theo bệnh, vừa phải điều trị theo chứng, không chỉ chú ý phân tích chứng theo quan điểm tổng quát, mà còn phải thêm phân tích chứng theo quan điểm vi mô, căn cứ vào biểu hiện chứng, dấu hiệu của bệnh nhân, kết hợp với nhiều chỉ số xét nghiệm để lập pháp, kê đơn, dùng thuốc. Dù có nhấn mạnh bổ thận, điều can, kiện tỳ, lý phế, nhưng tổng thể vẫn hướng đến hỗ trợ phế tuyên giáng, giúp bệnh nhân rời khỏi hormone, khỏi bệnh hen suyễn. Những kinh nghiệm này chỉ để tham khảo cho đồng nghiệp.
|
