Những người trong ngành y học cổ truyền Trung Hoa luôn cố gắng diễn giải chức năng điều trị của thuốc Đông y bằng ngôn ngữ hiện đại, nhưng giờ đây lại buộc phải điều chỉnh tư duy và chiến lược. Sự thay đổi này bắt nguồn từ việc thay đổi nội dung của bộ luật chuẩn cao nhất về dược phẩm –《Dược Điển Trung Quốc》.
Từ thông tin do Ủy ban Dược điển Quốc gia cung cấp, phiên bản năm 2005 của《Dược Điển Trung Quốc》sẽ quy chuẩn hóa cách diễn đạt chức năng và chỉ định điều trị của hơn 1.400 loại thuốc đông y đã được liệt kê. Điều gây chú ý là các thuật ngữ y học phương Tây như "giảm huyết áp", "chống viêm" trong nhãn thuốc đông y sẽ được thay thế bằng các thuật ngữ y học cổ truyền Trung Hoa. Theo giới thiệu, sự thay đổi này nhằm làm nổi bật đặc điểm dùng thuốc theo chứng trong y học cổ truyền.
Nguyên nhân nào khiến việc diễn đạt chức năng và chỉ định điều trị thuốc đông y trở nên thiếu quy chuẩn? Chuyên gia Ủy ban Dược điển Quốc gia giải thích: đó là do nhiều yếu tố lịch sử và học thuật. Nguyên nhân nào khiến nhãn thuốc đông y từ "hóa Tây" quay trở lại với "biện chứng" theo y học cổ truyền? Chuyên gia cho rằng, đó là nhu cầu hướng dẫn bác sĩ và bệnh nhân dùng thuốc đúng cách, đồng thời cần ứng dụng lý luận y học cổ truyền vào sản xuất thuốc và đăng ký thuốc mới. Một số chuyên gia cho rằng, dù là "không quy chuẩn" hay trở về "biện chứng", tất cả đều quy về sự "va chạm" liên tục giữa văn hóa y học cổ truyền Trung Hoa và y học phương Tây.
Ngày 30 tháng 9, việc thu thập ý kiến về quy chuẩn diễn đạt chức năng và chỉ định điều trị thuốc đông y sẽ kết thúc. Nhưng điều đó không thể xóa bỏ sự va chạm giữa hai nền văn hóa y học cổ truyền và phương Tây.
Một nền văn hóa diễn giải nền văn hóa khác khó đến đâu?
Thích Chân vượt biển Đông đưa thuốc Đông y đến Nhật Bản, Trịnh Hòa đi xa đưa thuốc Đông y đến khu vực Đông Nam Á. Trong những thời đại xa xưa đã qua, y học cổ truyền Trung Hoa có thể vượt qua rào cản địa lý, "bén rễ, kết trái" ở nơi đất khách. Ngày nay, dù muốn hướng tới thế giới hay phát triển tại chỗ, thuốc Đông y đều phải đối mặt với một rào cản khó vượt qua – rào cản văn hóa.
Phó Giám đốc Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Quốc gia Nhậm Đức Quyền cho rằng, là một phần của văn hóa truyền thống Trung Hoa, y học cổ truyền có lý luận và ngôn ngữ riêng biệt. Ví dụ như "thượng hỏa", "khí hư", "âm dương bất điều hòa"... Những ngôn ngữ này ngay cả với đa số người Trung Quốc hiện đại cũng khó hiểu, người phương Tây càng khó hiểu hơn. Không hiểu thì khó giao tiếp hiệu quả.
Làm thế nào để "dịch" bằng ngôn ngữ hiện đại các thuật ngữ y học cổ truyền sâu xa, cổ xưa, nhằm đạt được cách diễn đạt "hiện đại" cho chức năng và chỉ định điều trị thuốc Đông y? Với nhiều người, đây chính là chìa khóa để thuốc Đông y hướng tới thế giới.
Ông Giảo Thiện Nghĩa, Phó nghiên cứu viên Viện Khoa học Quân sự, chuyên gia hóa học thực vật, cho rằng việc dùng thuật ngữ y học cổ truyền để diễn đạt chức năng điều trị thuốc Đông y không phải là không khoa học, mà là vì tri thức khoa học hiện đại không thể giải thích được. Ông ví dụ: "tăng cường âm dương" là khái niệm gì? Y học phương Tây không thể giải thích, ngay cả những người nghiên cứu dược phẩm ở Trung Quốc dù có thể hiểu cũng không thể diễn đạt thật sự. Ông cho rằng nếu cứ bám giữ cái cũ, sẽ khó được thế giới chấp nhận.
Vậy làm thế nào để đạt được cách diễn đạt "ngôn ngữ hiện đại" này? Giảo Thiện Nghĩa ví dụ, từ năm 1995, Viện Khoa học Quân sự đã nghiên cứu phương thuốc cổ điển nổi tiếng "Lục Vị Địa Hoàng Hoàn". Kết quả phát hiện hiệu quả "tăng cường âm dương" của phương này tương tự như tác dụng điều hòa mạng lưới thần kinh, nội tiết, miễn dịch trong y học phương Tây. Ông cho rằng dùng phương pháp khoa học hiện đại như vậy để diễn đạt sẽ tạo được hiệu ứng "liên kết" tốt, dễ thuyết phục.
Giảo Thiện Nghĩa cho rằng, tiền đề của "liên kết" là phải làm rõ cơ sở vật chất của tác dụng thuốc, kết hợp lý luận dược lý với cơ chế tác dụng của thuốc Đông y một cách khoa học.
Trong khi đó, Triệu Thắng Lợi, Ủy viên Thường vụ Hội Y học cổ truyền Trung Hoa, ủy viên thẩm định Ban Bảo vệ Dược liệu Trung Quốc, cho rằng thuốc Đông y và y học cổ truyền không thể tách rời, thuốc Đông y phải được ứng dụng theo lý luận y học cổ truyền mới gọi là thuốc Đông y. Ví dụ như than gỗ, y học phương Tây dùng để cầm máu, thu nhỏ, còn y học cổ truyền cũng dùng để cầm máu, nhưng nền tảng lý luận khác nhau. Y học phương Tây dùng vì than gỗ có khả năng hấp phụ mạnh, còn y học cổ truyền dùng vì than gỗ màu đen, thuộc "thủy" trong Ngũ hành; máu là màu đỏ, thuộc "hỏa" trong Ngũ hành, "thủy" khắc "hỏa". Ông nói, thực tiễn đã chứng minh rằng nếu vô tình bỏ qua sự khác biệt nền tảng lý luận mà cố gắng "dịch" một cách cứng nhắc, sẽ rơi vào bế tắc.
Triệu Thắng Lợi cho rằng, sự va chạm giữa thuốc Đông y và thuốc Tây y thực chất là sự va chạm giữa hai nền văn hóa, chứ không phải thuốc Đông y lạc hậu, thuốc Tây y tiên tiến. Ông cho rằng, y học cổ truyền nói về âm dương không phải mê tín, mà là kết quả kiểm nghiệm qua hàng nghìn năm thực tiễn lâm sàng. Ông cho rằng, y học cổ truyền có bề dày lịch sử hàng ngàn năm, có hệ thống lý luận hoàn chỉnh, ở điểm này, lý luận thuốc Đông y và thuốc Tây y không thể so sánh được.
Giảo Thiện Nghĩa cũng cho rằng, do sự khác biệt về bối cảnh văn hóa và hệ thống lý luận, cộng thêm tính phức tạp vốn có của thuốc Đông y, khiến cho hiện nay khoa học kỹ thuật hiện đại vẫn chưa thể giải thích được bản chất và những nội hàm phong phú của tác dụng thuốc Đông y. Hơn nữa, lâu nay phương pháp nghiên cứu cơ sở ứng dụng thuốc Đông y còn chậm trễ, dẫn đến hàm lượng khoa học của thuốc đông y thành phẩm quá thấp, sản phẩm thiếu dữ liệu đáng tin cậy và tiêu chuẩn chất lượng kiểm soát được. Do những lý do này, việc đạt được cách diễn đạt "hiện đại" cho thuốc Đông y vẫn còn là một quá trình dài.
Khó khăn từ "phương pháp thành phần"
Ngay từ chương trình "Thập ngũ" và "Thập lục", Trung Quốc đã học hỏi kinh nghiệm nghiên cứu thuốc hóa học, tiến hành nghiên cứu thành phần hóa học của hơn 200 vị thuốc đơn thường dùng, phát hiện hơn 500 hợp chất hoạt tính. Hiện nay đã phát hiện hàng chục hợp chất đơn và bộ phận hiệu quả có hiệu quả lâm sàng cao, ví dụ như artemisinin điều trị sốt rét và tripterygium glycoside điều trị lupus ban đỏ.
Giảo Thiện Nghĩa cho rằng, bắt đầu từ phân tích hóa học, xây dựng mô hình phù hợp để phân tích thành phần nào đóng vai trò, rồi lọc bỏ phần thừa. Ông cho rằng, thành phần hiệu quả rất quan trọng để xác định cơ chế tác dụng của thuốc Đông y.
Trong khi đó, Triệu Thắng Lợi cho rằng, thuốc Tây y chú trọng thành phần hiệu quả, còn thuốc Đông y chú trọng tứ tính ngũ vị, thăng giáng phù trầm, quy kinh... Ông ví dụ, các loại quặng như sắt(III) oxit, sắt(II,III) oxit, không tan trong nước, nhưng khi dùng làm thuốc lại có tác dụng hạ khí, giảm buồn nôn... Nhân sâm có công dụng bồi bổ nguyên khí, nghiên cứu hiện đại phát hiện nhân sâm chứa saponin nhân sâm, nhưng hàm lượng saponin nhân sâm trong lá nhân sâm cao gấp hơn 20 lần so với rễ nhân sâm, tại sao rễ nhân sâm lại hiệu quả hơn? Ông cho rằng, lý luận tứ tính ngũ vị, thăng giáng phù trầm, quy kinh trong thuốc Đông y hướng dẫn phối hợp lâm sàng, những lý luận này hiện nay vẫn khó giải thích bằng thành phần hóa học và hiệu quả dược lý.
Giảo Thiện Nghĩa cho biết, hiện nay Trung Quốc đã làm nhiều việc tinh chế đơn phương thuốc, trong nghiên cứu phương thuốc cũng có nhiều thành tựu. Ông cho rằng, thuốc Đông y là một phần của dược liệu thiên nhiên, người nước ngoài ứng dụng chủ yếu là tinh chế. Nước ngoài có nền tảng nghiên cứu dược liệu thiên nhiên vững chắc, có thể hỗ trợ lẫn nhau.
Trong khi đó, Triệu Thắng Lợi cho rằng, nếu thuốc Đông y toàn bộ lấy phương pháp nghiên cứu thuốc Tây y để tinh chế thành phần hiệu quả, thì không còn là thuốc Đông y nữa. Ông cho rằng, chỉ có duy trì đặc sắc bản thân thuốc Đông y mới có thể hướng tới thế giới. Ông nói, tinh chế thành phần chỉ là một phần của thuốc Đông y, ví dụ như berberine tinh chế từ hoàng liên chỉ có thể điều trị tiêu chảy, còn hoàng liên thuốc Đông y có thể điều trị mắt đỏ cấp tính, loét miệng, loét lưỡi, bỏng, viêm ruột, tiêu chảy kiết lỵ. Ông cho rằng, phương thuốc Đông y theo lý luận y học cổ truyền có quân, thần, tả, sứ, các vị thuốc có tương hỗ, tương sử, tương khắc, tương hại, tạo hiệu ứng hỗ trợ lẫn nhau, tăng cường sức khỏe, trừ tà, phòng bệnh và chữa bệnh. Ông nói, mối quan hệ hóa học giữa các thành phần trong phương thuốc Đông y cực kỳ phức tạp, không phải là tổng hợp đơn giản của các thành phần hóa học từng vị thuốc.
Thuốc Đông y hiện đại hóa là gì?
Nhậm Đức Quyền cho rằng, thuốc Đông y là một môn khoa học, khoa học thì luôn phải phát triển và loại bỏ cái cũ. Ông nói, từ《Hoàng Đế Nội Kinh》đến《Thần Nông Bản Thảo Kinh》đến《Sơ Hàn Luận》, thuốc Đông y vẫn trường tồn chính vì nó có thể đi cùng thời đại. Và đến thời điểm hiện nay, để phát triển mạnh mẽ, thuốc Đông y phải hiện đại hóa, nếu không hiện đại hóa thì không thể được chấp nhận trong cuộc sống hiện đại.
Báo cáo nghiên cứu về chiến lược hiện đại hóa thuốc Đông y do đề án "Cửu Ngũ" quốc gia đề xuất, cho rằng hiện đại hóa thuốc Đông y là trên cơ sở kế thừa và phát huy ưu thế, đặc sắc của y học cổ truyền, tận dụng tối đa phương pháp và công cụ khoa học hiện đại, tham khảo các tiêu chuẩn và quy chuẩn phổ biến quốc tế, nghiên cứu và phát triển các sản phẩm thuốc Đông y có thể hợp pháp thâm nhập thị trường y học quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của thuốc Đông y trên thị trường quốc tế.
Trong khi đó, Giảo Thiện Nghĩa cho rằng, hiện đại hóa thuốc Đông y trước hết là khoa học hóa, và khoa học hóa có hai tuyến cơ bản: một là công nghiệp hóa thuốc Đông y, hai là nghiên cứu cơ bản dài hạn. Ông cho rằng, trong lĩnh vực thuốc Đông y, không phải chúng ta phải nối kết với quốc tế, mà là quốc tế phải nối kết với chúng ta.
Triệu Thắng Lợi cho rằng, trong quá trình hiện đại hóa, cần chú ý đến sản xuất dược liệu địa đạo. Hiệu quả thuốc Đông y chịu ảnh hưởng của điều kiện địa lý như ánh sáng, nhiệt độ, đất đai, nước, vì vậy việc chỉ chú trọng quy mô hóa là không khoa học. Những vị thuốc ít dùng trong lâm sàng không thể sản xuất quy mô lớn. Ông nói, một bài học đau thương là việc "bắc dược nam trồng, nam dược bắc trồng" quy mô lớn, làm mất đi tính địa đạo của dược liệu, hiện nay phục hồi rất khó. Ông nói, trong số khoảng 500 vị thuốc thường dùng trong lâm sàng, chỉ có khoảng 200 vị có thể trồng nhân tạo, phần còn lại hơn 300 vị không thể sản xuất quy mô lớn. Ngoài ra, mỗi loại thuốc Đông y có phương pháp chế biến khác nhau, sự khác biệt giữa Bắc và Nam rất lớn, vì vậy hiện đại hóa thuốc Đông y chính là hiện đại hóa thiết bị chế biến, còn việc điều chế thuốc Đông y thì không thể hiện đại hóa.
Triệu Thắng Lợi cho rằng, khi áp dụng các phương tiện kỹ thuật hiện đại để kiểm soát chất lượng thuốc Đông y, cần tuân thủ nghiêm ngặt lý luận y học cổ truyền, không được xem nhẹ kinh nghiệm ứng dụng thuốc Đông y tích lũy qua hàng ngàn năm. Ông nói, bản đồ dấu vân tay có thể giám sát thành phần của một loại thuốc Đông y, nhưng không thể phân biệt cấp độ chất lượng. Hiện nay, nhân lực chuyên biệt về phân biệt cấp độ thuốc Đông y đã thiếu nghiêm trọng, các trường đại học đào tạo dược sĩ đang có xu hướng giống với đào tạo dược sĩ phương Tây, bỏ quên những điều cần kế thừa. Ông cho rằng, mô hình thuốc hóa học và mô hình thuốc thực vật đều không phải là hiện đại hóa thuốc Đông y, chỉ có mô hình thuốc Đông y hiện đại dưới sự hướng dẫn của lý luận y học cổ truyền mới là hiện đại hóa thuốc Đông y thật sự.
|
