《Hoàng Đế Nội Kinh》, gọi tắt là《Nội Kinh》, ban đầu gồm 18 quyển. Trong đó, 9 quyển có tên là《Tư Vấn》; 9 quyển còn lại không có tên sách, thời Hán-Tấn được gọi là《Cửu Quyển》 hoặc《Châm Kinh》, từ đời Đường trở đi được gọi là《Linh Khúc》，không phải do một người hay một thời kỳ sáng tác, phần lớn hình thành vào thời Chiến Quốc. Tập trung vào quan niệm toàn diện, vừa nhấn mạnh cơ thể con người là một thể thống nhất, vừa nhấn mạnh mối liên hệ mật thiết giữa con người với môi trường tự nhiên, vận dụng lý thuyết Ngũ hành và Âm Dương để giải thích hiện tượng sinh lý, bệnh lý, hướng dẫn chẩn đoán và điều trị; coi sự thống nhất đối lập của Âm Dương là quy luật phổ biến trong mọi sự vật, mọi hiện tượng phát sinh, phát triển và thay đổi trên vũ trụ. Trong trạng thái bình thường, cơ thể con người cân bằng Âm Dương, khi sự cân bằng này bị phá vỡ sẽ dẫn đến bệnh tật, nhấn mạnh ảnh hưởng của yếu tố tinh thần và xã hội đối với cơ thể và bệnh tật, phản đối mê tín thần linh. Tổng kết toàn diện thành tựu y học trước thời Tần-Hán, đánh dấu bước chuyển hóa của y học Trung Quốc sang giai đoạn tổng hợp lý luận. Tác phẩm này có vị trí cao trong y học Trung Quốc, các y gia sau này đều rất coi trọng nó. Một số nội dung đã được dịch ra tiếng Nhật, Anh, Đức, Pháp, tạo ảnh hưởng đáng kể đến sự phát triển y học thế giới.
《Thần Nông Bản Thảo Kinh》còn gọi là《Thần Nông Bản Thảo》，gọi tắt là《Bản Thảo Kinh》hay《Bản Kinh》. Không phải do một người hay một thời kỳ sáng tác, “Thần Nông” là danh xưng giả định. Các nhà thuốc học thời Chiến Quốc và Hán đã thu thập, tổng hợp tài liệu dược học dần dần, cuối cùng hoàn thiện thành sách. Gồm phần mở đầu (hay còn gọi là "Mục Lục") 1 quyển, phần chính 3 quyển. Ghi nhận 365 loại dược liệu, trong đó có 252 loại thực vật, 67 loại động vật, 46 loại khoáng chất. Bao gồm khoảng 170 loại bệnh chứng, bao gồm các bệnh thuộc nội, ngoại, phụ, nhi khoa. Sách phân loại dược liệu thành ba phẩm: Thượng, Trung, Hạ dựa theo công năng và độc tính, đây là phương pháp phân loại dược liệu sớm nhất trong lịch sử dược học Trung Quốc. Đây là bộ sách dược học sớm nhất còn tồn tại ở Trung Quốc, phần lớn các dược liệu được ghi nhận vẫn được dùng cho đến ngày nay, hiệu quả của chúng đã được kiểm chứng qua thực tiễn lâm sàng lâu dài và nghiên cứu khoa học hiện đại. Các lý luận dược học và nguyên tắc dùng thuốc được đề cập trong sách đều đúng đắn và mang giá trị khoa học cao. Sách đặt nền móng cho lý luận dược học cổ đại Trung Quốc, ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển dược học hậu thế, đến nay vẫn là tài liệu tham khảo quan trọng trong việc học tập y học cổ truyền.
《Sơ Hàn Tạp Bệnh Luận》còn gọi là《Sơ Hàn Tốc Bệnh Luận》，tác giả Trương Trọng Cảnh sáng tác vào cuối thời Hán. Sách tổng kết bốn phương pháp chẩn đoán, tám nguyên tắc phân biệt, lý pháp và phương dược đầy đủ, xác lập nguyên tắc biện chứng luận trị; dùng lý thuyết ngũ tạng để luận giải bệnh nội khoa, đồng thời đề cập cả bệnh phụ khoa và ngoại khoa, ghi nhận hơn 40 loại bệnh, có lời bàn sâu sắc về nguyên nhân, cơ chế bệnh lý, chẩn đoán và điều trị; ghi 269 phương, cơ bản bao quát các phương thường dùng trong các khoa lâm sàng, yêu cầu cao về quân, thần, tả, sứ trong phương thuốc và các biến đổi gia giảm; các dạng bào chế dùng đã có hơn 10 loại, tích lũy kinh nghiệm thực tiễn phong phú và kiến thức lý luận hệ thống về phương dược học. Sách là một trong những tác phẩm ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử y học Trung Quốc, có tới vài trăm nhà nghiên cứu tìm hiểu, để lại gần ngàn tác phẩm chuyên môn, hình thành phái học Sơ Hàn độc đáo, từ đời Đường và Tống trở đi, ảnh hưởng lan rộng ra nước ngoài.
《Thiên Kim Dực Phương》do Tôn Tư Mạo biên soạn năm 682, là tác phẩm bổ sung cho《Thiên Kim Yếu Phương》. Đầu sách là phần "Dược Lục", tuyển chọn hơn 800 loại dược liệu, chi tiết thảo luận về tính vị, chủ trị, trong đó có một số loại mới chưa từng được ghi trong thời kỳ trước nhà Đường và dược liệu nhập khẩu. Sách bổ sung thêm nhiều nội dung về chẩn trị các bệnh nội, ngoại khoa so với《Thiên Kim Yếu Phương》, đồng thời sưu tầm nội dung của《Sơ Hàn Luận》của Hàn Trương Trọng Cảnh mà các tác phẩm trước chưa ghi, tuyển chọn hơn 2.000 phương cổ xưa chưa được ghi trong《Thiên Kim Yếu Phương》. Có gần 20 lần in khắc hoặc bản sao ở Trung Quốc, Nhật Bản cũng có nhiều bản in khắc.
《Đồng Nhân Du Túc Châm Cứu Đồ Kinh》còn gọi là《Tân Trụ Đồng Nhân Du Túc Châm Cứu Đồ Kinh》，gọi tắt là《Đồng Nhân Kinh》hay《Đồng Nhân》. Soạn bởi Tống Vương Duy Nhất, xuất bản năm 1026, khắc đá tại điện Nhân Tế ở chùa Tương Quốc. Được biên soạn dựa trên mô hình đồng nhân châm cứu do tác giả sáng tạo. Sách chỉnh lý đường đi, chủ bệnh và vị trí huyệt đạo của các kinh mạch thủ túc tam âm tam dương và đốc mạch, nhâm mạch, dựa theo các học thuyết khác nhau. Đi kèm là hình vẽ huyệt đạo. Sách tổng kết thành tựu chính yếu về huyệt đạo châm cứu trước thời Bắc Tống, lưu truyền rộng rãi, góp phần thúc đẩy sự phát triển của học thuật châm cứu. Sau năm 1949 có bản sao in.
《Bản Thảo Cương Mục》do Lý Thời Trân soạn năm 1578, lần đầu xuất bản năm 1593. Toàn thư ghi 1.892 loại dược liệu, trong đó có 1.094 loại thực vật, phần còn lại là khoáng chất và các loại dược liệu khác, trong đó có 374 loại do Lý Thời Trân bổ sung. Sách có 1.109 bức minh họa dược liệu, 11.096 phương thuốc, trong đó khoảng 8.000 phương là do ông tự thu thập hoặc sáng lập. Mỗi loại dược liệu được phân mục như: Giải danh, Tập giải, Chính ngữ, Tu sửa, Khí vị, Chủ trị, Phát minh, Phụ phương. Sách không chỉ sửa chữa một số sai sót trong các bộ bản thảo trước, tổng hợp lượng lớn tài liệu khoa học, mà còn đề xuất phương pháp phân loại dược liệu khá khoa học, đặc biệt là sắp xếp dược liệu động vật theo thứ tự từ thấp đến cao, ghi lại thông tin quan trọng về khả năng thích nghi của động vật với môi trường sống, cho thấy Lý Thời Trân đã có tư tưởng tiến hóa sinh học. Sách đã được in khắc hàng chục lần tại Trung Quốc, thúc đẩy nghiên cứu bản thảo học và sinh học, có ảnh hưởng lớn trên thế giới, xuất hiện bản dịch rút gọn hoặc toàn văn bằng tiếng Anh, Pháp, Đức, Nhật. Một số dữ liệu trong sách đã trực tiếp ảnh hưởng đến sự hình thành thuyết tiến hóa của Darwin.
《Ôn Nhiệt Luận》do Diệp Quế giảng dạy, môn sinh Cố Cảnh Văn và các người khác biên soạn dựa theo ghi chú; trong《Tục Lâm Chứng Chỉ Nam》gọi là《Ngộ Cảm Ôn Nhiệt Phiên》; trong《Ôn Nhiệt Kính Kinh》gọi là《Diệp Hương Nghiêm Ngộ Cảm Ôn Nhiệt Bệnh Phiên》; trong《Y Môn Bang Hắc》gọi là《Diệp Thiên Sĩ Ôn Nhiệt Luận》. Làm rõ quy luật phát sinh, phát triển của bệnh ôn nhiệt, khái quát thành "Ôn tà thượng thọ, tiên thọ phạm thượng, nghịch truyền tâm bảo"; đưa ra bốn giai đoạn phát triển của bệnh ôn nhiệt là Vệ, Khẩu, Dinh, Huyết, biểu thị bốn tầng mức từ nông đến sâu của bệnh tình; trình bày ý nghĩa của việc quan sát lưỡi, kiểm tra răng, phân biệt ban sởi... Trong sự phát triển học thuyết ôn nhiệt, có vai trò nối tiếp và khởi nguồn. Hiện nay có nhiều bản in.
|
