Khi nhìn lại và suy ngẫm hành trình đầy sóng gió của y học Trung Hoa thế kỷ 20, ta không khó thấy rằng y học Trung Hoa luôn bị che phủ bởi bóng dáng của chủ nghĩa khoa học, và không ngừng theo đuổi mục tiêu lý tưởng của y học duy nhất. Chủ nghĩa khoa học xem khoa học (khoa học hiện đại) là chuẩn mực giá trị cao nhất, dùng chuẩn mực này để hiểu, đánh giá và phát triển y học Trung Hoa, kết quả tất yếu là coi y học Trung Hoa là “phi khoa học”, và mọi thứ phi khoa học trong tầm nhìn của chủ nghĩa khoa học đều phải bị bãi bỏ hoặc cải tạo, dẫn đến những khẩu hiệu và đề xuất như “xóa bỏ y học Trung Hoa”, “giữ thuốc mà bỏ y học”, “y học Trung Hoa hóa khoa học”, v.v., y học Trung Hoa vẫn chưa thoát khỏi cảnh bị nghi ngờ và cải tạo. Chủ nghĩa y học duy nhất và chủ nghĩa khoa học có mối liên hệ bổ trợ nội tại, “tạo thành một chủ đề chính trong y học Trung Quốc thế kỷ 20”. Chủ nghĩa y học duy nhất cho rằng “vạn vật trên thế giới chỉ có một chân lý thật”, sự tồn tại song song của các hệ thống y học là tạm thời, cuối cùng sẽ như các khoa học tự nhiên truyền thống, hội tụ về một dòng chảy, tiến đến thống nhất. Chủ nghĩa y học duy nhất theo đuổi mục tiêu “quy về một”, còn chủ nghĩa khoa học chỉ ra con đường quy về khoa học. Mọi xu hướng trong phát triển y học Trung Hoa thế kỷ 20, dù là thực hành “hội thông y học Đông Tây”, thử nghiệm “xóa bỏ y học Trung Hoa”, hay vận động “kết hợp y học Đông Tây”, thậm chí nỗ lực “hiện đại hóa y học Trung Hoa”, dù các đề xuất và khẩu hiệu khác nhau, nhưng mục tiêu lý tưởng đều hướng đến một y học mới hiện đại thống nhất, duy nhất. Nhưng xét theo kết quả thực tiễn, khoảng cách với mục tiêu lý tưởng y học duy nhất vẫn còn rất xa. “Hội thông y học Đông Tây” kết quả là “hội mà chưa thông”, “xóa bỏ y học Trung Hoa” thất bại, “kết hợp y học Đông Tây” hiện nay vẫn ở trạng thái “kết mà chưa hợp”, con đường hiện đại hóa y học Trung Hoa gặp nhiều khó khăn.
Trước thế kỷ 21, để thoát khỏi cảnh bế tắc thế kỷ 20, y học Trung Hoa phải bước ra khỏi bóng tối của chủ nghĩa khoa học và sai lầm nhận thức của chủ nghĩa y học duy nhất, đổi mới góc nhìn, cập nhật tư duy, thiết lập quan niệm y học đa nguyên, nhìn nhận và phát triển y học Trung Hoa từ góc độ đa nguyên.
Một, y học Trung Hoa là gì?
Có người cho rằng y học Trung Hoa là khoa học, có người cho là kỹ thuật, cũng có người cho rằng y học Trung Hoa là triết học tự nhiên, kinh nghiệm, văn hóa, tiền khoa học, tiềm khoa học, v.v., đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về bản chất học thuật của y học Trung Hoa. Thực ra, vấn đề bản chất của y học Trung Hoa không phải là một vấn đề suy diễn “hình mà thượng” vô nghĩa, việc giải quyết vấn đề triết học này ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn con đường phát triển y học Trung Hoa. Nếu y học Trung Hoa là khoa học, chúng ta có thể dùng các tiêu chuẩn chung của khoa học tự nhiên để kiểm nghiệm, đánh giá, nghiên cứu và phát triển y học Trung Hoa; nếu y học Trung Hoa không phải khoa học, thì “đề xuất y học Trung Hoa hóa, hiện đại hóa và kết hợp y học Đông Tây cần được bàn bạc lại” (trích dẫn). Việc đơn giản hóa bằng chuẩn mực chủ nghĩa khoa học và duy nhất để “nói y học Trung Hoa là khoa học hay không phải khoa học, là y học kinh nghiệm hay triết học y học” sẽ khiến chúng ta rơi vào tình thế khó xử (trích dẫn). Có lẽ, nhìn nhận y học Trung Hoa từ góc độ đa nguyên của y học sẽ mở rộng tầm nhìn, giúp chúng ta thoát khỏi bế tắc.
Người cho rằng y học Trung Hoa không phải khoa học thường dùng tiêu chuẩn khoa học hiện đại. Nếu dùng tiêu chuẩn khoa học hiện đại để đo lường, không chỉ y học Trung Hoa không phải khoa học, mà y học cổ đại phương Tây cũng không phải khoa học, cả phương Đông và phương Tây cổ xưa đều không có khoa học. Việc thu hẹp khoa học thành “khoa học hiện đại”, thu hẹp y học thành “y học hiện đại”, phương pháp phân loại này giống như xóa bỏ nguồn gốc của khoa học (y học). Trên thực tế, y học hiển nhiên không phải là một hiện tượng đột ngột xuất hiện vào thời cận đại, giống như các khoa học tự nhiên khác, y học cũng trải qua một quá trình phát triển lịch sử dài, từ thời thơ ấu non nớt, tuổi trẻ trưởng thành, tuổi trung niên trưởng thành, mỗi giai đoạn đều có đặc điểm riêng. Y học cũng giống như các khoa học tự nhiên khác, trước hết là một nền văn hóa, sự tồn tại và phát triển của nó chịu ảnh hưởng của văn hóa, gắn liền với văn hóa nhất định thời kỳ, dân tộc nhất định, điều này khiến y học mang đặc trưng đa nguyên.
1. Tính giai đoạn của sự phát triển y học – tính đa nguyên về thời gian. Y học ở các giai đoạn phát triển khác nhau có đặc điểm khác nhau, y học cổ xưa đều mang màu sắc kinh nghiệm và triết học tự nhiên, cả phương Đông và phương Tây đều như vậy. Từ các tác phẩm điển hình như “Hoàng Đế Nội Kinh” và “Tập văn Hi-bô-cra-ti” có thể thấy y học cổ xưa “chủ yếu ở giai đoạn mô tả hiện tượng, tổng kết kinh nghiệm và suy đoán giả thuyết” (trích dẫn). Từ thời cận đại, y học phương Tây rời khỏi vòng tay mẹ là triết học tự nhiên, đi theo con đường khoa học thực nghiệm, dùng phương pháp giải phẫu, thực nghiệm, phân tích, định lượng để nghiên cứu cơ thể, chữa bệnh, từ đó hình thành quan niệm sinh học cơ học và mô hình y học sinh học. Y học hiện đại, trong quá trình phân hóa không ngừng, bắt đầu tổng hợp mới, lại nhấn mạnh tính toàn thể, tính hữu cơ và tính động của cơ thể, cố gắng khắc phục hạn chế của mô hình y học sinh học, dùng mô hình y học sinh – tâm – xã hội để nhận thức cơ thể, chữa bệnh. Như vậy, sự phát triển y học không phải là bất biến, y học hiện đại không phải là kết thúc của sự phát triển y học, cũng không phải hình thái duy nhất, nó chỉ là một giai đoạn trong sự phát triển y học, y học tương lai sẽ có đặc điểm khác với y học hiện đại. Do đó, nếu coi đặc điểm của một giai đoạn y học là đặc điểm duy nhất của y học, dùng nó làm chuẩn mực để đánh giá mọi hình thái y học, rõ ràng là không hợp lý.
2. Tính dân tộc của y học – biểu hiện của đa nguyên văn hóa y học. Mỗi dân tộc đều có truyền thống văn hóa và tư duy riêng, tư duy khác nhau hình thành các truyền thống khoa học khác nhau. Y học Đông và Tây lần lượt ra đời trong nền tảng văn hóa riêng biệt, truyền thống văn hóa, đặc biệt là quan niệm giá trị và tư duy của mỗi dân tộc có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành và phát triển y học, không chỉ ảnh hưởng đến việc lựa chọn đối tượng và phương pháp y học, mà còn chi phối tính chất và hướng phát triển của y học. Có thể nói, sự khác biệt giữa mô hình y học Đông và Tây về bản chất là kết quả của sự tạo hình bởi các nền văn hóa khác nhau. Mặc dù các khoa học tự nhiên khác gần đây đã làm mờ tính dân tộc, trở thành “khoa học thế giới”, nhưng do đặc thù của đối tượng y học và tính chất y học, nó vẫn giữ lại một phần tính dân tộc nhất định, các y học dân tộc này vẫn chiếm vị trí nhất định trong hệ thống y học hiện đại, vẫn phát huy vai trò không thể thay thế của y học hiện đại. Nếu dùng một y học để thay thế y học khác, cải tạo y học khác, điều đó có nghĩa là vô hình xem nhẹ sự nhận thức khác nhau của các dân tộc về thế giới, bỏ qua tư duy của một dân tộc khác, phủ nhận giá trị hiện đại của y học truyền thống. Dùng y học hiện đại để thay thế y học Trung Hoa thực chất là biểu hiện của “chủ nghĩa trung tâm khoa học phương Tây” trong lĩnh vực y học.
3. Tính tương đối của nhận thức y học – biểu hiện của đa nguyên nhận thức y học. Dù y học Đông và Tây đối diện với cùng một cơ thể và bệnh tật, nhưng do góc nhìn và phương pháp khác nhau, hình thành hai mô hình y học khác nhau, chúng tổng kết ra các lý thuyết y học khác nhau từ các tầng lớp khác nhau, sử dụng các phương pháp và công cụ khác nhau để chữa bệnh, tăng cường sức khỏe, hai mô hình y học này có mức độ “không thể so sánh” khá lớn. Hai nhận thức đều có tính tương đối, đều có lý do hợp lý và hạn chế riêng, do đó không thể đơn giản, tuyệt đối đánh giá bằng các tiêu chuẩn giá trị như ưu – khuyết, cao – thấp, tiên tiến – lạc hậu. Dù y học hiện đại sử dụng phương pháp thực chứng, đã hé lộ nhiều bí mật trong cơ thể, và trở thành dòng chính trong y học đương đại, nhưng y học hiện đại cũng không phải vạn năng, trong việc đối phó với các bệnh tâm thân và bệnh văn minh hiện đại, trong việc giải thích hiện tượng tâm thần – tinh thần, nó thể hiện sự bất lực, điều này cho thấy y học hiện đại cần hoàn thiện và bổ sung, trong khi y học Trung Hoa lại thực sự có ưu thế ở những lĩnh vực này. Rõ ràng, việc muốn dùng y học hiện đại để thay thế y học Trung Hoa thực chất là vô hình phủ nhận tính tương đối của nhận thức y học, phủ nhận giá trị hiện đại của y học Trung Hoa.
4. Tính đa nguyên của tiêu chuẩn đánh giá y học. Y học là môn học nghiên cứu con người, nhằm mục đích chữa bệnh và tăng cường sức khỏe. So với các khoa học tự nhiên khác, y học có sự khác biệt lớn về đối tượng nghiên cứu, mục đích nghiên cứu, quan niệm giá trị và tiêu chuẩn hiệu quả. Sự khác biệt này quyết định rằng “y học không chỉ là khoa học”, nó không chỉ là khám phá nhận thức chân lý về con người và bệnh tật, mà còn là một kỹ thuật phòng và chữa bệnh, tăng cường sức khỏe, thậm chí là một “nghệ thuật nhân đạo” đậm chất nhân văn, y học là sự thống nhất hữu cơ giữa khoa học, kỹ thuật và nhân đạo. Do đó, tiêu chuẩn đánh giá y học cũng phải đa nguyên, không chỉ đánh giá theo tính khách quan, tính chân lý, mà còn phải xem xét theo tính thực dụng, hiệu quả, thậm chí phải đánh giá theo tính nhân văn, nhân đạo. Y học hiện đại dùng phương pháp thực chứng, mở từng “hộp đen” trong cơ thể, đã đi sâu đến mức phân tử, có nhận thức khách quan và chính xác hơn về hoạt động sinh lý và bản chất, quy luật của bệnh tật, có tính “khoa học” mạnh. Nhưng y học hiện đại vẫn “muốn làm mà không đủ sức” với nhiều bệnh, dù đã tìm được nguyên nhân và bệnh lý rõ ràng, nhưng lại chưa tìm được phương pháp và công nghệ điều trị hiệu quả. Y học Trung Hoa trong quá trình thực hành lâm sàng lâu dài đã tích lũy được lượng lớn kinh nghiệm lâm sàng, phương thuốc chữa bệnh và phương pháp chăm sóc sức khỏe, đối với nhiều bệnh, đặc biệt là các bệnh nan y khó chữa mà y học hiện đại gặp khó, như bệnh tim mạch, ung thư, miễn dịch, chuyển hóa, tâm thân phức tạp, bệnh do virus, có thể đạt được mức độ chữa khỏi, kiểm soát hoặc giảm nhẹ nhất định. Dù nhận thức của y học Trung Hoa về cơ chế chữa bệnh còn thô sơ, “tính khoa học” còn thiếu, nhưng về mục đích y học là kiểm soát và chữa khỏi bệnh, tăng cường sức khỏe, rõ ràng là thành công. Tính hiệu quả của kinh nghiệm và kỹ thuật lâm sàng là nền tảng sống còn và phát triển của y học Trung Hoa, ở cấp độ này có sự bổ trợ mạnh mẽ với y học hiện đại. Việc phủ nhận y học Trung Hoa thực chất là phủ nhận tính hiệu quả lâm sàng của y học Trung Hoa, vi phạm nguyên tắc đa nguyên của tiêu chuẩn đánh giá y học.
Đối tượng nghiên cứu của y học là sức khỏe và bệnh tật của con người, là một đối tượng phức tạp, vừa có thuộc tính tự nhiên, vừa có thuộc tính xã hội; vừa có đặc điểm sinh lý, vừa có đặc điểm tâm lý. Theo sự chuyển đổi mô hình y học từ mô hình sinh học sang mô hình sinh – tâm – xã hội, giới hạn của định vị khoa học y học thuần túy ngày càng lộ rõ, đặc biệt dưới tác động của chủ nghĩa khoa học, chủ nghĩa kỹ thuật và chủ nghĩa duy nhất, tinh thần nhân văn y học bị mai một, sự tách rời giữa văn hóa khoa học y học và văn hóa nhân văn, y học hiện đại trở thành “y học một chiều”. Do đó, cần tái định vị y học, dùng định vị văn hóa để làm phong phú và bổ sung định vị khoa học y học, khiến y học thực sự trở thành “y học con người”. Y học Trung Hoa có truyền thống nhân văn lâu đời, “y là nhân thuật” chứa đựng tình yêu thương nhân đạo sâu sắc, tinh thần cứu thế, y học Trung Hoa chính là sự thống nhất hữu cơ giữa văn hóa khoa học và văn hóa nhân văn. Chủ nghĩa khoa học và chủ nghĩa duy nhất đã hiểu sai, đơn giản hóa, tách rời văn bản phức tạp này, khiến tinh thần nhân văn lâu đời của y học Trung Hoa bị lãng quên, thậm chí bị phê phán và vứt bỏ. Do đó, cần kết hợp hài hòa khoa học, kỹ thuật và nhân văn, hòa quyện văn hóa khoa học và văn hóa nhân văn, nhìn nhận y học từ nhiều chiều như khoa học, kỹ thuật, nhân văn là góc nhìn cần thiết của các nhà y học thế kỷ 21, và việc khai thác và nâng cao tinh thần nhân văn của y học Trung Hoa sẽ cung cấp những gợi ý mới cho sự chuyển đổi góc nhìn của y học hiện đại.
Hai, sự phát triển đa văn hóa là xu thế tất yếu
Điểm khác biệt giữa y học Đông và Tây về bản chất sâu xa là sự khác biệt về phương pháp luận, do đó có học giả cho rằng sự khác biệt giữa y học Đông và Tây là sự khác biệt giữa luận hệ toàn cục và luận hệ phân tích, giữa luận sinh thành và luận cấu thành, giữa luận mô hình và luận nguyên mẫu. Vậy, giữa các phương pháp luận y học khác nhau, có sự phân biệt cao thấp, ưu – khuyết hay không? Phương pháp luận y học có phải là duy nhất hay đa nguyên? Học giả nổi tiếng về triết học khoa học Mỹ Feyerabend trong tác phẩm nổi tiếng “Chống phương pháp” đã đưa ra một số gợi ý. Khác với nguyên tắc phương pháp luận duy nhất truyền thống, phương pháp luận đa nguyên của Feyerabend cho phép sử dụng mọi phương pháp, dung nạp mọi tư tưởng, phản đối nguyên tắc duy nhất, phổ biến của phương pháp luận truyền thống, phản đối sự loại trừ và đàn áp các phương pháp khác. Ông nhấn mạnh rằng không tồn tại phương pháp luận duy nhất, mọi phương pháp và quy tắc đều có phạm vi ứng dụng nhất định, không phải chuẩn mực phổ quát, đều có giới hạn. Nguyên tắc phương pháp luận của Feyerabend không phải phản đối mọi phương pháp khoa học, mà nhằm phản đối những phương pháp cứng nhắc, “phổ biến”, phản đối việc giáo điều hóa những phương pháp chỉ phù hợp trong một phạm vi nhất định, và mở rộng ra mọi lĩnh vực và thời đại, rời xa lịch sử và thực tế, tư tưởng phương pháp luận truyền thống. Ông đề xướng một phương pháp mở, sáng tạo tự do, có sức sống, có thể thích nghi với sự thay đổi lịch sử, thúc đẩy sự phát triển cá tính con người, cuối cùng có thể hiệu quả khám phá những bí mật sâu xa của thế giới bên ngoài. Kết luận của Feyerabend là: “Khoa học thực tế gần với đa nguyên hơn so với những gì chúng ta tưởng tượng, chỉ có phương pháp luận đa nguyên mới ‘dẫn đến chân lý’”. Dù nhận thức luận và phương pháp luận của Feyerabend có màu sắc vô chính phủ và tương đối chủ nghĩa, nhưng phương pháp luận đa nguyên của ông rõ ràng có tính hợp lý nhất định, mang lại启发 cho việc lựa chọn phương pháp luận đa nguyên và con đường phát triển y học Trung Hoa.
Vì tính đa dạng và phức tạp của hiện tượng sống, nỗ lực dùng một phương pháp duy nhất để khám phá mọi bí mật của cơ thể và bệnh tật chắc chắn sẽ thất bại. Từ thời cận đại, y học phương Tây đã sử dụng phương pháp phân tích, đạt được thành công lớn, nhưng theo sự phát triển của y học, giới hạn của phương pháp phân tích ngày càng lộ rõ. Trong khi đó, phương pháp luận y học Trung Hoa, trọng vào toàn bộ, liên hệ, động thái, chức năng, trực giác, phương pháp luận toàn cục hữu cơ, phù hợp hơn với bản chất của sự sống. Giáo sư Max Schäfer, chuyên gia về Hán học và phương pháp luận y học Trung Hoa, khi nói về phương pháp luận khoa học và y học Đông – Tây nhấn mạnh: “Chúng ta nên quen với quan niệm rằng: chúng là hai đội quân đi theo những con đường khác nhau để leo lên đỉnh khoa học nghiêm túc – cùng một đỉnh. Rõ ràng, để đạt được cùng một mục tiêu – định nghĩa duy nhất về sự thật kinh nghiệm, có thể dùng các phương pháp (con đường) khác nhau” (trích dẫn). Phương pháp luận y học Đông và Tây mỗi bên đều có ưu điểm và nhược điểm riêng, chỉ có thể phát triển nhờ sự bổ sung và tồn tại song song. Mong muốn dùng phương pháp phân tích để nghiên cứu và phát triển y học Trung Hoa là con đường duy nhất và lựa chọn duy nhất, rõ ràng là phủ nhận giá trị hiện đại của phương pháp luận y học Trung Hoa, trái với tinh thần đa nguyên của phương pháp luận y học.
Phát triển y học Trung Hoa thế kỷ 21 phải bước ra khỏi bóng tối của chủ nghĩa khoa học và chủ nghĩa duy nhất, thiết lập quan niệm bản thể luận, phương pháp luận, giá trị luận và phát triển luận về y học đa nguyên. “Chúng ta nên hiểu y học một cách khoan dung, nhìn nhận y học từ góc độ đa nguyên, chứ không nên loại bỏ những y học chưa được chứng minh bằng thực nghiệm, chưa được nâng lên trình độ khoa học hiện đại ra khỏi y học”. Hiểu y học một cách khoan dung không chỉ là sự khoan dung của y học hiện đại đối với y học truyền thống, mà còn là sự khoan dung đối với mọi con đường và mô hình phát triển y học Trung Hoa. Bài học thất bại của chủ nghĩa duy nhất trong y học Trung Quốc thế kỷ 20 cho thấy con đường phát triển y học Trung Hoa cũng phải là đa nguyên, đa chiều. Hiện nay, trong mô hình phát triển y học Trung Hoa, chủ yếu tồn tại ba hướng: y học Trung Hoa truyền thống, kết hợp y học Đông – Tây và hiện đại hóa y học Trung Hoa. Trong điều kiện hiện nay của y học hiện đại và y học Trung Hoa, bất kỳ mô hình phát triển cô lập nào cũng không đủ để kế thừa và phát huy đầy đủ đặc sắc và ưu thế của y học Trung Hoa, mà sự khác biệt, bổ trợ và cạnh tranh giữa các mô hình phát triển sẽ tạo thành cơ chế quan trọng cho sự phát triển y học Trung Hoa.
Thế kỷ 21 sẽ là thời đại của sự tồn tại và bổ trợ đa văn hóa, cùng với sự kết thúc của “chủ nghĩa trung tâm văn hóa châu Âu”, giá trị của văn hóa truyền thống phương Đông, đặc biệt là văn hóa Trung Hoa, sẽ được phát hiện lại. Thế kỷ 21 sẽ là thời đại hội nhập văn hóa Đông – Tây, là thời đại y học Trung Hoa tỏa sáng, y học Trung Hoa thế kỷ 21 có hy vọng cùng với văn hóa Trung Hoa quay trở lại thế giới đa nguyên, tiếp tục đóng góp trí tuệ và kinh nghiệm cho sức khỏe con người.
|
