Theo ghi chép trong “Hán Thư”, thời Hán Xuẩn Đế (năm 73 TCN – 49 TCN), vợ Đại tướng Hoắc Quang muốn con gái mình làm hoàng hậu, âm mưu giết hoàng hậu hiện tại Hư Thị. Sau khi Hư Thị sinh nở, vợ Hoắc Quang đã ép y sĩ Trần Dư Diễn dùng thuốc để ám sát. Trần Dư Diễn âm thầm mang thuốc phụ tử nghiền nhỏ vào trong cung, trộn vào viên thuốc mà hoàng hậu phải uống. Hoàng hậu uống thuốc xong không lâu, cảm thấy khó chịu toàn thân, nhanh chóng hôn mê và chết.
Phụ tử là một vị thuốc cực độc, là củ con mọc bên cạnh của cây Ô đầu thuộc họ Thủy tiên, tính đại tân, đại nhiệt, chứa nhiều alkaloid như aconitin, hypoaconitin, mesoaconitin. Thí nghiệm dược lý chỉ ra rằng uống 0,2mg aconitin đã có thể gây ngộ độc, biểu hiện là đau rát, bỏng rát ở miệng, họng, cảm giác tê liệt ở môi, lưỡi, nói lắp, lưỡi không linh hoạt; nặng hơn có buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy, chóng mặt, choáng váng, cơ tứ chi co cứng, co giật từng cơn, hàm chặt, thậm chí gây rung thất tâm, sốc tim do tim dẫn đến tử vong.
Vì vậy, từ xưa đến nay, nhiều thầy thuốc đều thận trọng khi dùng.
Tuy nhiên, theo lý luận y học Trung Hoa, độc và vô độc của thuốc là tương đối, “có chứng thì dùng thuốc”, căn cứ vào “chứng” của bệnh nhân để chọn thuốc độc, thuốc có tính chính xác cao, có thể phát huy tác dụng điều trị mạnh mẽ, tập trung, dữ dội. Lúc này, thuốc độc trở thành thuốc bổ ích.
Dựa trên lý luận y học Trung Hoa truyền thống, tuân thủ nguyên tắc phân biệt chứng và điều trị theo chứng là biện pháp cơ bản để phát huy hiệu ứng lâm sàng của thuốc độc, đồng thời hiệu quả phòng ngừa tác dụng phụ độc hại. Ví dụ, phụ tử là vị thuốc cực độc, nhưng do có công dụng hồi dương cứu nghịch, trừ thấp tán hàn tốt, nên trong lâm sàng có ứng dụng rộng rãi. Ta có thể phối hợp với các vị thuốc khác để tăng hiệu quả, giảm độc tính. Ví dụ, “Tứ ngược thang” phối hợp phụ tử với can khương, cam thảo sao, dùng để chữa chứng thiếu âm hư hàn, can khương và cam thảo vừa tăng cường công dụng hồi dương cứu nghịch của phụ tử, vừa giảm độc tính, đạt hiệu quả kép. Đồng thời, “đun lâu” có thể làm giảm độc tính của phụ tử, càng đun lâu, độc tính càng nhỏ.
Những y sĩ giàu kinh nghiệm có thể “huấn luyện” được phụ tử, khiến nó phục tùng mệnh lệnh, dùng sức hồi dương cứu nghịch, cứu sống người chết, khôi phục khí nguyên đã mất, thường đạt hiệu quả tức thì, thực sự là một nét sáng tạo tuyệt vời. Thánh y Trương Trọng Cảnh rất giỏi dùng phụ tử chữa bệnh, trong “Hàn Thương Luận” ông dùng phụ tử trong 20 phương, 37 đoạn; trong “Kim Quí Dược Lược” dùng trong 11 phương, 16 đoạn. Các phương danh tiếng như Phụ tử thang, Phụ tử lý trung hoàn, Kim Quí thận khí hoàn, đều là những phương thuốc hiệu quả lâu dài, dùng đúng cách thì hiệu quả vượt trội.
“Bản thảo Chính nghĩa” viết: “Phụ tử tính điệu, vì vậy là vị thuốc quý cho mười hai kinh mạch, thuần dương, bên ngoài đi tới da thịt, trừ hàn ngoại, bên trong đi tới hạ tiêu, ấm hàn cố, thấu nội thấu ngoại, bất luận tam giao kinh lạc, ngũ tạng lục phủ, nếu có thật hàn, đều có thể chữa được”. Nếu phối hợp với các vị thuốc khác, phụ tử sẽ có hiệu quả tốt hơn.
Phụ tử phối hợp với ma hoàng, có thể ôn phế hóa đàm chữa chứng phế trướng. Trong lâm sàng, bất kỳ trường hợp nào có ho, thở gấp, đàm loãng, lưng lạnh, lưỡi trắng dính, đều có thể dùng phương “Tiểu thanh long thang” (ma hoàng, quế chi, thược dược, tế tâm, can khương, cam thảo, ngũ vị tử, bán hạ) thêm phụ tử, thường đạt hiệu quả. Phụ tử tính đại tân đại nhiệt, không chỉ trừ hàn mà còn khử thấp, phối hợp với vị thuốc chuyên trị vàng da như nhân trần, ôn dương hóa thấp, chữa chứng hoàng ẩm hiệu quả. Phụ tử khí hướng xuống dưới, thích hợp bổ thận dương, ấm khí bàng quang, phối hợp với các vị thuốc thanh lợi thông lâm như thạch vi, có thể ôn dương hành khí, thông lâm bài thạch. Phụ tử phối hợp với đại hoàng, có thể ôn dương tả trọc chữa chứng quan cách. Đại hoàng là vị thuốc chính để hạ trọc, có lực phá trọc thông tiện, nhưng tính hàn, dùng lâu sẽ tổn thương dương khí thận; phụ tử tính nhiệt, chức năng ôn tán hàn trọc, mở tắc nghẽn, đồng thời ức chế tính hàn của đại hoàng, giữ lại tính điệu tán, hai vị thuốc phối hợp, tạo thành phương thuốc ôn tán hàn trọc, khổ tân thông giáng, đạt hiệu quả thông quan trừ cách. Phụ tử chủ vào kinh thủ thiếu âm tâm, có thể bổ lớn tâm dương, tính điệu mà không giữ, thích hợp trừ tà hàn, thông khí huyết, dùng để chữa chứng thũng bế, có hiệu quả ba trong một. Đặc biệt phối hợp với sinh mạch ẩm, vừa sinh mạch dưỡng âm, vừa phấn khởi dương khí, hiệu quả tốt hơn.
Hiện đại y học đã nghiên cứu khá nhiều về phụ tử, phát hiện phụ tử có thể làm tăng tỷ lệ tổng hợp DNA (axit deoxyribonucleic) vốn thấp, kích thích hệ tuyến yên – vỏ thượng thận, điều chỉnh nội tiết tố giới tính; thúc đẩy chuyển hóa, tăng cường sức co cơ tim, giãn mạch, thúc đẩy tuần hoàn toàn thân, tăng cường sức đề kháng cơ thể; còn có tác dụng điều hòa thần kinh thực vật, loại bỏ lạnh.
Hiện nay đã chế tạo sẵn phụ tử đã nấu chín thành thuốc tiêm, tiêm cơ, có thể dùng để điều trị suy tim (suy tim do sung huyết), cần do bác sĩ quyết định theo tình trạng bệnh.
Vào mùa đông, hầm thịt dê với phụ tử là món bổ tốt cho người già mắc chứng hư hàn. Nói rằng “bổ thuốc không bằng bổ ăn”, phụ tử bổ dương, thịt dê ấm trung bổ hư, vừa có tác dụng bổ ăn, vừa có hiệu quả bổ thuốc, tương hỗ lẫn nhau, vừa bổ vừa tốt. Cách làm cụ thể: lấy 1–2 cân thịt dê, rửa sạch, thái miếng, cho vào nồi, đổ nước, thêm phụ tử chế 30g, phối hợp với một lượng nhỏ hạt hồi to, hạt hồi nhỏ, quế chi, cam thảo, gừng tươi, đun lửa lớn đến sôi, rồi hầm nhỏ lửa 2–3 giờ. Hầm chậm trong hai ba giờ sẽ làm thủy giải phá hủy aconitin, ăn là an toàn. Người già thể hư, ho, thở yếu, thân nhiệt thấp, sợ lạnh, tay chân lạnh, các bệnh mãn tính, vào mùa đông bổ dưỡng rất có lợi. Cần chú ý không nhai bã thuốc.
|
