Thu, bắt đầu từ tiết lập thu, trải qua sáu tiết khí: xử thử, bạch lộ, thu phân, hàn lộ, sương giáng. Trong đó, thu phân là điểm chuyển tiếp giữa mùa và khí hậu. Sách "Hoàng đế nội kinh – Tố vấn – Tứ khí điều thần đại luận" viết: "Thu ba tháng, gọi là dung bình, thiên khí dâng cấp, địa khí minh rõ". Khí hậu mùa thu nằm trong giai đoạn chuyển tiếp từ "dương tiêu âm trưởng", từ lập thu đến xử thử, nắng thu dữ dội, nhiệt độ cao, cộng thêm mưa gió kéo dài, ẩm thấp nặng, thời tiết đặc trưng bởi ẩm – nhiệt, nên có câu "thu thái thú". Sau tiết bạch lộ, mưa ít dần, thời tiết khô hanh, ban ngày nóng, ban đêm lạnh, khí hậu thay đổi thất thường, dễ bị cảm lạnh, nhiều bệnh cũ dễ tái phát, được gọi là "thời kỳ nhiều việc". Do hoạt động sinh lý trong cơ thể phù hợp với sự thay đổi của môi trường tự nhiên, âm dương bên trong cơ thể cũng thay đổi theo. Vì vậy, dưỡng sinh mùa thu khi điều chỉnh tinh thần, tình cảm, ăn uống, nghỉ ngơi, vận động, dẫn dắt, cần chú trọng chữ "hòa".
Điều hòa tinh thần, tránh buồn thu
Sau khi bước vào mùa thu, xét theo quan niệm "thiên nhân ứng hợp", phổi thuộc kim, tương ứng với khí thu, phổi chủ khí, hô hấp, trong ý chí là ưu. Người phổi khí hư nhạy cảm với sự thay đổi khí hậu mùa thu, đặc biệt là người lớn tuổi nhìn thấy gió thu lạnh lẽo, mưa rơi, cây cối héo úa, cảnh vật u ám, thường sinh cảm giác buồn thu, cô đơn, già nua, dễ rơi vào tâm trạng trầm cảm. Vì vậy, điều chỉnh tinh thần là nhiệm vụ then chốt trong dưỡng sinh mùa thu. Sách "Tố vấn – Tứ khí điều thần đại luận" nói: "Làm cho ý chí yên tĩnh, dịu đi cơn hình phạt mùa thu. Thu thập tinh thần, khiến khí thu bình ổn. Không để ý chí chạy xa, khiến phổi khí thanh tịnh. Đây là phản ứng đúng với khí thu, đạo lý dưỡng thu". Với người lớn tuổi, nên rèn luyện tính cách không vui vì vật, không buồn vì bản thân, lạc quan cởi mở, khoan dung rộng rãi, thản nhiên bình tĩnh, thu liễm tinh thần, giữ tâm trí bình an, có thể giảm tác động của khí thu tàn sát đến tinh thần, từ đó thích nghi với đặc điểm dung bình của mùa thu.
"Thu chịu lạnh" có kiểm soát, dùng hòa để cường thân
Từ xưa tại Trung Quốc lưu truyền câu tục ngữ: "Xuân mặc ấm, thu chịu lạnh, không sinh bệnh tật". Câu này phù hợp với triết lý dưỡng sinh "mặc mỏng để chịu lạnh" vào mùa thu. Nhưng cần hiểu đúng về "thu chịu lạnh", thấu hiểu tinh túy của nó. Sau tiết lập thu, nhiệt độ dần hạ thấp, chênh lệch ngày đêm tăng dần, sau tiết hàn lộ, không khí lạnh phía bắc liên tục xâm nhập, xuất hiện hiện tượng "một trận mưa thu, một trận lạnh". Từ góc độ phòng bệnh, luyện tập "thu chịu lạnh" từng bước, tăng cường khả năng chịu lạnh, có thể tăng cường chức năng tim phổi, nâng cao khả năng thích nghi với biến đổi khí hậu tự nhiên, phòng ngừa hiệu quả các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp. Tuy nhiên, nếu vào cuối thu, thời tiết thay đổi đột ngột, nhiệt độ hạ rõ rệt, mưa gió kéo dài, vẫn mặc áo mỏng, quần áo mỏng, rất dễ bị kích thích lạnh, làm suy giảm miễn dịch, dẫn đến cảm cúm, đặc biệt là người lớn tuổi mắc bệnh mạn tính như viêm phế quản mạn, hen suyễn, COPD, bệnh tim mạch, tiểu đường, nếu không chú ý thay đổi thời tiết, giữ ấm, một khi bị lạnh cảm cúm, rất dễ tái phát bệnh cũ. Vì vậy, cần tuân thủ sự thay đổi khí hậu mùa thu, điều chỉnh quần áo phù hợp, "thu chịu lạnh" có kiểm soát, hài hòa với biến đổi khí hậu, mới là lựa chọn sáng suốt.
Chế độ ăn điều hòa, nhuận phổi phòng khô
Sau tiết thu phân, do mưa ít dần, độ ẩm không khí giảm, khô hạn trở thành khí hậu chính từ giữa thu đến cuối thu. Mùa thu là thời điểm phổi kim thịnh hành, nếu sơ suất, dễ bị khô hạn mùa thu tổn thương tân dịch, dẫn đến miệng khô, họng đau, ho nhiệt, khạc đờm. Vì vậy, mùa thu nên ăn thực phẩm thanh nhiệt sinh tân, dưỡng âm nhuận phổi. Như cá lóc, cá thu, thịt vịt trắng, hạt芝麻, hồ đào, bách hợp, gạo nếp, mật ong, sữa, lạc, sơn dược tươi, nấm trắng, cam quýt, hồ đào, lê, táo đỏ, liên tử, củ cải đường,... những thực phẩm thanh bổ mềm dịu, có thể dưỡng âm nhuận phổi, dưỡng huyết. Với người lớn tuổi có dạ dày yếu, bữa sáng nên ăn cháo, giúp điều hòa dạ dày, sinh tân dịch. Ví dụ: cháo bách hợp táo đỏ nếp dưỡng âm, cháo bách hợp liên tử nhuận phổi bổ thận, cháo bách hợp hạnh nhân trừ đờm止咳, cháo nước sinh địa tươi mát huyết nhuận khô, cháo đậu đỏ kiện tỳ hòa trung, cháo gừng dưỡng vị chống ói, cháo hồ đào dưỡng da chống khô, cháo tùng nhân nhuận phổi lợi đại tràng, cháo cúc hoa minh mục dưỡng thần, cháo trà hóa đàm tiêu thực, cháo yến dưỡng phổi止khái, cháo sơn dược kiện tỳ cố tràng, cháo cúc hoa kỷ tử bổ can thận... Mỗi người có thể chọn loại cháo phù hợp với tình trạng bản thân để ăn, mới có thể đạt được sự hài hòa giữa ngũ tạng âm dương khí huyết, đạt mục đích bồi bổ cơ thể.
Tập luyện thể dục, động tĩnh hài hòa
Mùa thu vàng, trời cao trong lành, là thời điểm lý tưởng để mọi người tham gia các hoạt động thể dục thể thao. Trước vô số môn thể thao, nên lựa chọn phù hợp với từng người, ví dụ người lớn tuổi có thể đi bộ, chạy chậm, tập ngũ cầm thi, đánh quyền anh, tập thể dục dưỡng sinh, bát đoạn cẩm, tự massage; người trung niên, thanh niên có thể chạy bộ, chơi bóng, leo núi, tắm nước lạnh, bơi lội... Khi tập "động công", có thể kết hợp "tĩnh công", như luyện tập thầm niệm 6 chữ quyết, nội khí công, ý thủ công,... động tĩnh kết hợp, động để cường thân, tĩnh để dưỡng thần, đạt được hiệu quả khỏe mạnh cả tâm lẫn thân.
Chú trọng phòng ngừa, hòa mà an khang
Mùa thu là thời điểm nhiều bệnh truyền nhiễm đường ruột, sốt rét, viêm não Nhật Bản xảy ra phổ biến, đồng thời dễ làm tái phát nhiều bệnh cũ như bệnh dạ dày, viêm phế quản mạn, hen suyễn... Người lớn tuổi mắc bệnh cao huyết áp, bệnh tim mạch, tiểu đường, nếu không đề phòng kỹ vào cuối thu, sẽ làm bệnh nặng hơn, thậm chí gây ra cơn cao huyết áp, nhồi máu cơ tim cấp, đột quỵ, đe dọa tính mạng. Vì vậy, ai cũng cần xây dựng tư tưởng phòng bệnh là chính. Với người cao huyết áp, bệnh tim mạch, tiểu đường, cần can thiệp điều trị, kiểm soát các chỉ số huyết áp, mỡ máu, đường huyết trong phạm vi lý tưởng, duy trì sự hài hòa cân bằng, có thể phòng ngừa hiệu quả biến chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống, sống an lành qua mùa thu.
|
