21 tháng 6 là ngày Hạ chí, lúc này Mặt trời chiếu thẳng vào vòng Bắc Tropic, là ngày có thời gian ban ngày dài nhất trong năm ở bán cầu Bắc. Ngày Hạ chí tuy có thời gian ban ngày dài nhất, góc Mặt trời cao nhất, nhưng lại không phải là thời điểm nóng nhất trong năm. Vì lượng nhiệt gần bề mặt đất vẫn tiếp tục tích tụ, chưa đạt đỉnh điểm. Câu nói “Nóng nhất là Tam伏” cho thấy mùa hè nóng thực sự được tính từ Hạ chí và Lập thu. Khoảng từ giữa tháng 7 đến giữa tháng 8, nhiệt độ ở hầu hết các vùng Trung Quốc đều đạt mức cao nhất, một số khu vực có thể lên tới 40 độ C.
Ngày Hạ chí là một trong những ngày lễ sớm nhất của Trung Hoa. Trước triều đại Thanh, ngày Hạ chí cả nước nghỉ một ngày, về nhà đoàn tụ cùng gia đình uống rượu vui vẻ.《Lễ ký》cũng ghi lại hiện tượng rõ rệt của thiên nhiên trong tiết Hạ chí: “Hạ chí đến, sừng hươu rụng, ve kêu, bán hạ mọc, mộc nhĩ nở hoa”. Điều này cho thấy thời điểm này có thể bắt đầu cắt sừng hươu, ve bắt đầu kêu, hai loại cây bán hạ, mộc nhĩ dần phát triển và nở hoa. Theo lý luận y học Trung Hoa, Hạ chí là thời điểm dương khí mạnh nhất, dưỡng sinh cần tuân theo đặc điểm dương khí mạnh ở bên ngoài mùa hè, chú ý bảo vệ dương khí, tập trung vào chữ “trưởng”.
《Tố Vấn·Tứ khí điều thần đại luận》nói: “Cho tâm không giận dữ, khiến hoa nở rực rỡ, khiến khí thoát ra, như yêu thích điều gì bên ngoài, đây là ứng với khí mùa hè, đạo lý dưỡng trưởng”. Nghĩa là mùa hè cần tâm trí minh bạch, vui vẻ, tâm hồn rộng rãi, tinh thần phấn chấn, như vạn vật sinh trưởng cần ánh sáng, đối với sự vật bên ngoài cần có hứng thú mạnh mẽ, rèn luyện tính cách lạc quan, hướng ngoại, để khí cơ thông suốt. Ngược lại, bất kể trì trệ, chán nản, giận dữ, uất ức đều làm cản trở sự thông suốt khí cơ, đều không phù hợp. Tác giả Cơ Khang trong《Dưỡng sinh luận》có quan điểm riêng về mùa hè oi bức, cho rằng mùa hè nóng bức, “cần điều hòa hơi thở, tĩnh tâm, luôn tưởng như băng tuyết trong lòng, nóng bức cũng giảm bớt, không nên coi nóng là nóng, càng sinh nóng thêm”. Đó chính là “tâm tĩnh tự nhiên mát”, đây chính là phương pháp dưỡng sinh tinh thần mùa hè.
Điều dưỡng sinh hoạt, cần thích nghi với sự thay đổi dương thịnh âm suy của thiên nhiên, nên ngủ muộn dậy sớm. Mùa hè nóng bức, “nắng dễ tổn thương khí”, nếu mồ hôi ra quá nhiều sẽ gây chóng mặt, ngực đầy, tim đập nhanh, khát nước, buồn nôn thậm chí hôn mê. Khi sắp xếp công việc ngoài trời và luyện tập thể thao, cần tránh thời điểm nắng gắt, tăng cường bảo vệ. Sắp xếp thời gian nghỉ trưa hợp lý, một là tránh sức nóng, hai là phục hồi mệt mỏi. Mỗi ngày tắm nước ấm cũng là biện pháp rèn luyện thể chất đáng khuyến khích, không chỉ rửa sạch mồ hôi, bụi bẩn, làm da sạch mát, giải nhiệt phòng bệnh, mà còn có thể rèn luyện cơ thể. Vì tác dụng áp lực nước và massage cơ học khi tắm nước ấm, có thể làm giảm tính hưng phấn của hệ thần kinh, giãn mạch bề mặt, tăng tuần hoàn máu, cải thiện dinh dưỡng da và mô, giảm trương lực cơ, loại bỏ mệt mỏi, cải thiện giấc ngủ, tăng cường sức đề kháng. Ngoài ra, mùa hè nóng bức, da lông mở rộng, dễ bị xâm nhập bởi tà khí phong hàn thấp, khi ngủ không nên dùng quạt thổi gió, phòng có điều hòa, chênh lệch nhiệt độ trong – ngoài không nên quá lớn, càng không nên ngủ ngoài trời đêm.
Điều dưỡng vận động cũng là yếu tố không thể thiếu trong dưỡng sinh.
Vận động mùa hè nên chọn buổi sáng sớm hoặc chiều mát, địa điểm nên chọn nơi có không khí trong lành như ven hồ sông, công viên sân vườn, nếu có điều kiện có thể đến rừng, vùng biển để dưỡng sinh, nghỉ dưỡng. Các môn thể dục nên chọn đi bộ, chạy chậm, Thái cực quyền, bài tập thể dục buổi sáng, không nên làm các hoạt động quá kịch liệt, nếu vận động quá mức có thể gây đổ mồ hôi to, mất nhiều khí âm, cũng dễ tổn thương dương khí. Trong quá trình luyện tập, nếu đổ mồ hôi quá nhiều, có thể uống nước muối nhạt hoặc nước đậu xanh muối, tuyệt đối không nên uống nước đá lạnh, càng không thể tắm lạnh ngay lập tức, nếu không sẽ gây bệnh phong thấp, bệnh hoàng hàn, v.v.
Điều dưỡng ăn uống, theo lý thuyết ngũ hành, mùa hè là lửa, tâm hỏa thịnh, nếu tâm hỏa quá mạnh sẽ khắc phế kim (theo quan điểm ngũ hành), vì vậy《Kim Quí Yếu Lược》có câu “Không ăn tim trong mùa hè”. Theo mối quan hệ giữa ngũ hành (hạ là lửa), ngũ thành (hạ là trưởng), ngũ tạng (thuộc tim), ngũ vị (nên ăn vị đắng), vị đắng có thể trợ tim khí, chế ngự phế khí. Mùa hè là mùa đổ mồ hôi nhiều, mồ hôi nhiều thì mất muối cũng nhiều, nếu cơ tim thiếu muối, nhịp tim sẽ rối loạn. Y học Trung Hoa cho rằng lúc này nên ăn nhiều vị chua để cố biểu, ăn nhiều vị mặn để bổ tim.《Tố Vấn·Tàng Khí Pháp Thời Luận》nói: “Tim chủ hạ, ‘tim ngại chậm, gấp gáp thì ăn chua để thu liễm’, ‘tim muốn mềm, gấp gáp thì ăn mặn để mềm, dùng mặn bổ, ngọt tả’”. Nghĩa là tạng khí thích mềm, nên dùng mặn để mềm. Từ góc nhìn âm dương, mùa hè là thời điểm âm ẩn trong, ăn uống không nên quá lạnh, như《Dưỡng Thân Tập》nói: “Mùa hè tim mạnh thận yếu, dù nóng cũng không nên ăn đồ lạnh như đá bào, nước mật, bánh lạnh, cháo lạnh. Ăn no mà bị lạnh, chắc chắn sẽ bị ngộ độc”. Tim mạnh thận yếu, tức là bên ngoài nóng bên trong lạnh, vì vậy đồ lạnh không nên ăn quá nhiều, ăn ít thì còn đỡ, ăn nhiều chắc chắn sẽ tổn thương vị, gây nôn mửa, tiêu chảy. Dù dưa hấu, nước đậu xanh, nước đậu đỏ ô mai là món giải khát, giải nhiệt tốt, nhưng không nên ăn lạnh. Theo quan hệ giữa các tạng trong y học Trung Hoa: “Thận không có hỏa của tim thì nước lạnh, tim không có thủy của thận thì hỏa bốc cháy. Tim nhất định phải có thủy của thận để nhuộm, thận nhất định phải có hỏa của tim để ấm”. Từ đây dễ thấy mối quan hệ quan trọng giữa tim và thận.
Mùa hè khí hậu nóng bức, chức năng tiêu hóa của con người tương đối yếu, vì vậy ăn uống nên thanh đạm, không nên ăn nhiều đồ béo ngậy, cần ăn đa ngũ cốc để làm mát cơ thể, không nên ăn quá nhiều thực phẩm nóng, tránh tăng nhiệt; trái cây lạnh nên ăn vừa phải, không nên ăn quá nhiều, tránh tổn thương tỳ vị; thực phẩm béo ngậy nên ăn ít, không nên ăn nhiều, tránh hóa nhiệt sinh phong, kích thích bệnh mụn nhọt.
Thực đơn mùa hè:
Cháo lá sen phục linh:
[Nguyên liệu] Lá sen 1 tấm (tươi hoặc khô đều được), phục linh 50g, gạo tẻ hoặc gạo lứt 100g, đường trắng vừa đủ.
[Cách làm] Trước tiên đun lá sen thành nước, bỏ bã, cho phục linh và gạo tẻ/gạo lứt đã rửa sạch vào nước thuốc, nấu thành cháo, trước khi tắt bếp cho đường vào.
[Công hiệu] Thanh nhiệt giải nhiệt, an thần, cầm tiêu chảy, trị lỵ (có hiệu quả với bệnh tim mạch, suy nhược thần kinh).
Gỏi xà lách luộc:
[Nguyên liệu] Xà lách tươi 350g, hành, dầu mè, hạt nêm, muối, đường trắng vừa đủ.
[Cách làm] Xà lách rửa sạch, gọt vỏ, thái thành từng miếng nhỏ dài, cho vào đĩa, thêm muối tinh trộn đều, ướp 1 giờ, vắt bỏ nước, thêm hạt nêm, đường trộn đều. Thái hành thành hành hoa rắc lên xà lách, đun nóng chảo, đổ dầu mè, khi dầu nóng rưới lên hành hoa, trộn đều là được.
[Công hiệu] Lợi ngũ tạng, thông kinh mạch.
Bánh bí ngô kem:
[Nguyên liệu] Bí ngô 500g, sữa đặc 20g, thịt chân giò nấu chín 10g, muối, nước dùng, dầu mè, bột năng, hạt nêm vừa đủ.
[Cách làm] Bí ngô gọt vỏ, rửa sạch, thái thành từng viên tròn nhỏ, luộc sơ qua nước sôi, đổ vào nước lạnh để nguội. Cho bí ngô viên vào tô lớn, thêm muối, hạt nêm, nước dùng, đậy nắp, hấp lửa lớn 30 phút. Lấy bí ngô ra, đổ nước vào nồi, đun sôi sữa đặc, dùng bột năng hồ hóa, cho bí ngô vào, rưới dầu mè, trộn đều, cuối cùng rắc thịt chân giò lên là được.
[Công hiệu] Thanh nhiệt giải độc, sinh tân chỉ khát, bổ hư tổn, ích tỳ vị.
Canh thỏ kiện tỳ:
[Nguyên liệu] Thịt thỏ 200g, sơn dược 30g, kỷ tử 15g, đảng sâm 15g, hoàng kỳ 15g, táo đỏ 30g.
[Cách làm] Thịt thỏ rửa sạch, cùng các nguyên liệu khác nấu lửa lớn, khi sôi chuyển lửa nhỏ nấu tiếp 2 giờ, ăn cả canh và thịt.
[Công hiệu] Kiện tỳ ích khí.
Ngoài ra, món cà chua xào trứng cũng là món ăn theo mùa hè.
|
