Theo từng môi trường, điều kiện và nhu cầu khác nhau, sử dụng dưỡng chất từ thực phẩm hàng ngày để điều chỉnh dưỡng sinh, nhằm mục đích phòng ngừa, điều trị bệnh tật, thúc đẩy sức khỏe và tuổi thọ hoặc phục hồi bệnh, phương pháp này còn gọi là thực dưỡng hoặc thực trị (thực dưỡng).
Thực dưỡng ở Trung Quốc có truyền thống lâu đời, từ xưa đã có quan niệm "dược thực đồng nguyên" và "dược bổ không bằng thực bổ".
Trong "Hoàng đế nội kinh" đã có lời dạy: "Các loại ngũ cốc, thịt, trái cây, rau củ, dùng để dưỡng sinh". Y học cổ truyền cho rằng, sự sống là vận động khí hóa của hình thể sinh học, bản chất của khí hóa là hóa khí và thành hình. Quá trình hóa khí và thành hình xảy ra nhờ thực phẩm và nước uống qua chức năng phân tán của dạ dày, tinh chất của tỳ, nội tại ngũ tạng lục phủ, ngoại tại tứ chi bách hài, khiến mọi bộ phận của cơ thể đều được cung cấp dưỡng chất. Vì vậy, trọng tâm của thực dưỡng là bảo vệ tỳ vị. Y học cổ truyền cho rằng tỳ vị là "bản hậu thiên", nếu cơ thể "tiên thiên" yếu, có thể bồi bổ bằng "hậu thiên" thực dưỡng. Nếu tỳ vị yếu, chức năng bất thường, cung cấp quá ít hoặc quá nhiều, các hoạt động sống như phát triển cơ thể sẽ bị ảnh hưởng.
Các biện pháp quan trọng để bảo vệ tỳ vị:
1. Ăn uống điều độ, sắp xếp ba bữa ăn mỗi ngày hợp lý, tục ngữ nói: "Sáng ăn no, trưa ăn ngon, tối ăn ít", "Tối ăn ít một miếng, sống đến chín mươi chín". Vì cơ sở chuyển hóa cơ thể vào ban ngày mạnh hơn ban đêm, nhu cầu về thức ăn và chức năng tiêu hóa cũng mạnh hơn, ban đêm hoạt động ít, tiêu hao năng lượng thấp. Đồng thời, ăn uống nên thanh đạm, đặc biệt người già không nên ăn nhiều thực phẩm béo, chiên rán, mặn, phải hạn chế chất béo động vật, có thể ăn nhiều thực phẩm đậu và trái cây, rau củ tươi.
2. Rèn thói quen ăn uống tốt, không chỉ chú ý vệ sinh thực phẩm, không ăn thực phẩm không sạch, mà ăn uống nên ấm, chín, mềm, tránh ăn hoặc ăn ít thực phẩm sống lạnh, theo tiêu chuẩn "nóng không cháy môi, lạnh không run răng", đặc biệt nên tránh thực phẩm dính, cứng, khó tiêu. Đồng thời, khi ăn nên có tâm trạng tốt, ăn tập trung, nhai kỹ, sau khi ăn không nên tắm ngay hoặc vận động mạnh.
3. Căn cứ vào người, thời điểm, địa phương, chọn thực phẩm phù hợp với yêu cầu thể chất, theo sự thay đổi theo mùa xuân – hạ – thu – đông và đặc điểm khí hậu, thổ nhưỡng khác nhau ở đông – tây – nam – bắc – trung.
4. Khi bổ dưỡng hoặc thực trị, cần chú ý cấm kỵ hoặc kiêng ăn theo năm vị: cay, chua, ngọt, đắng, mặn, vì mỗi vị có tính chất riêng, đối với thể chất hoặc bệnh khác nhau, phải tránh những vị khí gây hại, tránh làm tăng tà khí, tổn hại chính khí.
Các phương pháp điều dưỡng bằng ăn uống, người xưa đã tích lũy rất nhiều kinh nghiệm, dưới đây chọn một số phương pháp đơn giản, dễ thực hiện để giới thiệu.
Đánh răng
Chức năng răng ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe con người, muốn khỏe tỳ vị phải bảo vệ răng tốt. Các học giả dưỡng sinh xưa khuyên: "Buổi sáng đánh răng 300 lần, mãi mãi không lung lay". Cách làm cụ thể là: loại bỏ tạp niệm, thư giãn toàn thân, môi khép lại nhẹ, sau đó dùng răng trên và dưới gõ nhẹ nhàng theo nhịp.
Nhả nước bọt
Nước bọt, xưa gọi là "kim tân ngọc dịch", dân gian có câu: "Vàng trắng ở mép răng có giếng ngọc, nhỏ giọt giúp ta sống trăm năm". Cho rằng nước bọt đầy đủ trong miệng là bảo chứng cho sức khỏe và sống lâu. Phương pháp này là sau khi đánh răng buổi sáng, tĩnh tâm, khép miệng, trước tiên đánh răng 36 lần, sau đó siết chặt răng, dùng lưỡi đảo trong miệng bốn phía, không hạn chế số lần, đến khi nước bọt đầy miệng, rồi nuốt từng chút một từ từ.
Đi bộ vuốt bụng sau bữa ăn
Đại y học gia đời Đường Tôn Tư Mão nói: "Hằng ngày ăn điểm tâm xong, dùng tay nóng vuốt bụng, ra cửa đi 50–60 bước". Nếu kiên trì phương pháp này, sẽ có lợi lớn trong việc điều chỉnh chức năng tỳ vị, thúc đẩy tiêu hóa, hấp thu thức ăn, phòng ngừa rối loạn tiêu hóa và bệnh đường ruột mãn tính.
Ăn thường xuyên các thực phẩm bổ tỳ vị
Đào
“Bản thảo cương mục” nói: "Đào vị ngọt, dưỡng niên, an trung, dưỡng tỳ khí, bình vị khí, thông cửu khiếu, trợ thập nhị kinh, bổ thiếu khí, thiếu dịch, bất túc thân trung, đại kinh tứ trọng, hòa bách dược, lâu phục khinh thân diên niên".
Mật ong
“Thần nông bản thảo kinh” nêu: "Mật ong an ngũ tạng, bổ bất túc, ích khí bổ trung, chỉ đau giải độc, trừ bệnh lâu dài, hòa bách dược, lâu phục cường trí kiện thân, diên niên ích thọ".
>>>Bảo điển dưỡng sinh thực liệu – Phần tỳ vị
Lạc tiên
Trung đại “Bản thảo bị yếu” nói: "Lạc tiên rơi xuống đồng ruộng, trăm năm không hỏng, người ăn được, tóc đen không già". Bộ “Bình Thái Thánh Huệ Phương” đời Tống ghi: cháo bột lạc tiên, mỗi lần lấy 15–20g bột lạc tiên, 100g gạo tẻ hoặc gạo nếp nấu cháo, ăn sáng và tối, có thể chữa người già yếu, tiêu chảy mạn tính, mất ngủ, tiểu đêm nhiều, khiến người khỏe mạnh.
Hạt ý dĩ
Minh đại “Bản thảo cương mục” nói: "Ý dĩ là dược liệu thuộc dương minh, có thể kiện tỳ ích vị, khi hư thì bổ mẹ, vì vậy dùng cho lao phổi, phổi ung, dùng cho bệnh cơ xương, vì trị dương minh là gốc, nên dùng cho co giật, cơ căng, phong bại. Thổ thắng thủy trừ thấp, nên dùng cho tả lỵ, phù thũng".
Cà rốt
Y học cổ truyền cho rằng, cà rốt có thể kiện vị hành khí tiêu thực, đối với các chứng như tỳ hư thực đình, khí trệ không thông, biểu hiện như ngực đầy, bụng khó chịu, chán ăn, hoặc tiêu chảy kéo dài, có thể dùng làm thực dưỡng hỗ trợ.
>>>Hướng dẫn cách nấu rau củ dưỡng sinh
Dùng thuốc Đông y bổ tỳ vị một cách thích hợp
Hoàng kỳ
“Bản thảo chính nghĩa” chỉ ra: "Hoàng kỳ bổ ích trung thổ, ấm dưỡng tỳ vị, tất cả trường hợp trung khí không vững, tỳ thổ yếu, khí thanh hạ hãm đều rất thích hợp." Liều lượng thông thường 10–15g, sao mật uống.
Đảng sâm
Vị ngọt, tính bình, công năng bổ trung ích khí, ích huyết sinh tân, là loại thuốc bổ bình thường, dùng lâu dài khiến người sống lâu. Liều lượng thông thường 10–30g, sắc uống.
Hoàng tinh
Vị ngọt, tính bình, có thể bổ tỳ nhuận phổi, bổ thận tinh, cường gân cốt, đen tóc, chống lão hóa. Mỗi ngày dùng 9–15g, sắc uống.
Phục linh
Vị nhạt, công năng lợi thủy tiêu ẩm, kiện tỳ bổ trung, an tâm an thần. Y Vương đời Đường Tôn Tư Mão nói: "Phục linh lâu phục bách bệnh trừ". Liều lượng thường dùng 9–12g, sắc uống. Nhưng người âm hư, thiếu dịch không nên dùng.
Trợ lý nhắc nhở:
Dưa hấu lạnh tổn thương tỳ vị
Vào mùa hè, nhiều người thích để dưa hấu trong tủ lạnh, lấy ra ăn lạnh. Điều này tuy thoải mái miệng, nhưng lại gây tổn hại lớn cho tỳ vị và họng.
|
