Theo y học cổ truyền, tinh, khí, thần là ba bảo vật của con người. Thần là biểu hiện tổng thể bên ngoài của hoạt động sống, đồng thời chỉ hoạt động tinh thần, ý thức.《Nội Kinh》nói: "Thần là tinh khí của lương thực, nước uống." Nghĩa là, thần dựa trên tinh khí làm nền tảng vật chất, vì vậy còn gọi là tinh thần. Tinh thần là dấu hiệu biểu hiện bên ngoài của sự thịnh suy của ngũ tạng lục phủ, nó thể hiện qua dáng vẻ hình thể, cử động, biểu cảm khuôn mặt, ngôn ngữ, hơi thở, v.v. Thần và tinh thần mà người xưa nói gần giống với khái niệm tinh thần, tâm lý hiện đại. Các nhà tư tưởng cổ đại đều nhấn mạnh vai trò quan trọng của thần trong hoạt động sống của con người. Cho rằng "được thần thì thịnh vượng, mất thần thì chết". Quan sát sự tồn tại hay mất đi của thần có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá sự thịnh suy của chính khí, mức độ nghiêm trọng của bệnh tật và tiên lượng tốt hay xấu.
Quan sát thần là một phần quan trọng trong chẩn đoán bằng mắt. Quan sát thần là quan sát tinh thần tốt hay xấu, ý thức có rõ ràng hay không, cử động có linh hoạt, phối hợp hay không, phản ứng có nhanh nhạy hay không. Đông y cho rằng, thần liên quan đến năm tạng, nhưng liên quan mật thiết nhất với tim. Như《Nội Kinh》chỉ rõ: "Tim là chủ tể của ngũ tạng lục phủ, nơi thần cư ngụ, tạng kiên cố, tà không thể xâm nhập, nếu xâm nhập thì tim bị tổn thương, tim tổn thương thì thần rời đi, thần rời đi thì chết." "Thần tàng ở tim, biểu hiện bên ngoài ở mắt", "mắt" là nơi tinh khí của ngũ tạng lục phủ hội tụ, vì vậy quan sát sự thay đổi ánh mắt là nội dung quan trọng trong quan sát thần. Trong quá trình phát sinh và phát triển bệnh, nếu bệnh nhân có đôi mắt linh hoạt, ý thức rõ ràng, phản ứng nhanh nhạy, lời nói rõ ràng, tiếng nói vang, hô hấp bình thường thì gọi là có thần, cho thấy chính khí chưa bị tổn thương, chức năng ngũ tạng chưa suy yếu, bệnh nhẹ, tiên lượng tốt; ngược lại, nếu bệnh nhân có ánh mắt mờ, đồng tử đờ đẫn, tinh thần suy nhược, phản ứng chậm chạp, hô hấp yếu, thậm chí hôn mê thì gọi là "vô thần" hay "thất thần", cho thấy chính khí đã bị tổn thương, bệnh nặng, tiên lượng xấu; ngoài ra, bệnh nhân lâu ngày, bệnh nặng, vốn tinh thần suy kiệt, đột nhiên có biểu hiện "tinh thần cải thiện", "mặt đỏ như son", v.v., gọi là "hồi quang phản chiếu" hay "đèn tàn lại sáng", cần đặc biệt cảnh giác. Tóm lại, Đông y cho rằng "tinh thần nội thương, thân tất bại vong", "tinh thần nội thủ, bệnh đâu từ đâu?".
Vì vậy, các bác sĩ xưa nay đều rất coi trọng "dưỡng thần", "an thần" trong chăm sóc sức khỏe, điều trị bệnh và phục hồi sức khỏe.
Làm thế nào để dưỡng thần? Tôi cho rằng cần chú trọng các phương pháp sau:
Dưỡng hình cùng dưỡng thần Người xưa cho rằng: "Hình nhờ thần mà tồn tại, thần cần hình để tồn tại."《Nội Kinh》nói: "Ăn uống điều độ, sinh hoạt có quy luật, không làm việc quá sức, nên hình thể và tinh thần đều đầy đủ, tận hưởng trọn tuổi thọ thiên niên." Nghĩa là, phải chú trọng sinh hoạt điều độ, điều chỉnh ăn uống, luyện tập thể thao, đảm bảo sức khỏe thể chất, tinh thần mới có thể dồi dào.
Dưỡng thần bằng tĩnh《Nội Kinh》nói: "Tĩnh thì thần tàng, xao động thì tiêu hao."《Hoài Nam Tử》cũng nói: "Tinh thần ý chí, tĩnh thì ngày càng đầy đủ, mạnh khỏe; xao động thì ngày càng hao tổn, già cỗi." Điều này đều chứng minh lý lẽ và tính cần thiết của việc dưỡng thần bằng tĩnh. Đặc biệt khi làm việc lâu trong môi trường ồn ào, mệt mỏi hoặc tâm trạng bực bội, cần nghỉ ngơi, ngủ ở nơi yên tĩnh để bồi bổ tinh thần. Ngoài ra, trong thời gian rảnh rỗi, dù chỉ đóng mắt dưỡng thần (phải loại bỏ tạp niệm) mười vài phút cũng rất quan trọng đối với phục hồi tinh thần và thể lực.
Dưỡng tâm an thần "Tim tàng thần", khi tim bị bệnh, tâm thần bồn chồn, bất an, thì "ngũ tạng lục phủ đều lay động". Vì vậy, phải chú trọng dưỡng tâm để an thần. Ví dụ, khi huyết hư tim thì thần không an trú, điều trị cần dưỡng huyết an thần; khi hỏa tâm thịnh, nhiễu loạn thần, thì nên thanh hỏa an thần; khi đàm hỏa nhiễu tâm, thần trí bất an, thì phải thanh tâm khai đàm. Ngoài ra, nếu can uất hóa hỏa, nhiễu loạn tâm thần, thì phải tả can an thần; nếu tâm thận bất giao, tâm thần bất an, thì lại phải giao thông tâm thận.
Điều hòa tình cảm an thần Đông y cho rằng, thất tình quá mức sẽ hao tổn tinh và thần. Như《Nội Kinh》nói: "Sợ hãi lo lắng thì tổn thương thần", "vui mừng vui vẻ thì thần rối loạn không giữ được", "sợ hãi thì thần rối loạn không thu lại được". Lại như《Bành Tổ Thính Sinh Dưỡng Tính Luận》nói: "Vui giận quá nhiều, thần không về nhà."
Vì vậy, giữ tinh thần thoải mái, lạc quan, "kiêng tức giận", "cẩn trọng suy nghĩ", tránh mọi kích thích tinh thần xấu là phương diện quan trọng trong điều dưỡng tinh thần.
Bảo tinh dưỡng thần Tinh đầy đủ thì tinh thần khỏe mạnh, tinh khí thiếu hụt thì thần bất an, bồn chồn. Vì vậy, có thể sử dụng các phương pháp như tu dưỡng bản thân, tăng cường dinh dưỡng, tiết chế dục vọng, điều chỉnh giấc ngủ để bảo tinh dưỡng thần.
Ngoài ra, còn có thể dùng các phương pháp công phu thư giãn, ăn uống bổ dưỡng (như quả long nhãn, bách hợp, liên tử, v.v.) để an thần.
|
