Trường phái Nho giáo Trung Quốc: Đạo dưỡng sinh của Khổng Tử

Khổng Tử, người sáng lập trường phái Nho giáo Trung Quốc, nhà tư tưởng vĩ đại và nhà giáo dục lỗi lạc, suốt đời miệt mài học tập, tự cường không ngừng, thành tích văn chương xuất sắc, đức hạnh vượt trội trời đất. Ông sống đến 73 tuổi – một tuổi thọ đáng kể trong thời kỳ đó. Tổng kết lời dạy và hành vi của Khổng Tử, ta có thể khái quát đường đi đến tuổi thọ của ông như sau:Một là: Tự cường thì cứng cỏiKhác với tư tưởng "vô vi thanh tịnh" của Đạo giáo, Khổng Tử đề cao "tự cường hữu vi". Ai cũng biết câu danh ngôn nổi tiếng của ông: "Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức". Nghĩa là: Trời vận hành không ngừng nghỉ, người quân tử nên noi theo trời, tự cường không ngừng nghỉ. Khổng Tử ghét nhất học trò lười biếng, từng mắng: "Mộc thỉ bất khả đao dã" (gỗ mục không thể chạm khắc). Lười biếng khiến tứ chi bất cần, tư tưởng trì trệ, tinh thần tán loạn, uể oải, khó sống trọn đời. Câu nói cổ xưa: "Thủy lưu bất thoái, hồ khu bất hợp", nghĩa là nước chảy không bị thối, ổ cửa không bị đóng. Ngưng đọng đồng nghĩa với đình trệ, đình trệ đồng nghĩa với tiêu hủy. Triết gia phương Tây cho rằng: "Sức sống nằm ở vận động", bao gồm cả vận động thể lực và trí lực. Khổng Tử tin rằng, con người suốt đời nên lập chí xa rộng, có mục tiêu, có hành động, không ngừng nỗ lực, phấn đấu tiến lên. Chỉ khi tâm mạnh mới có thể thân khỏe, thân khỏe mới đảm bảo thành tựu sự nghiệp. Khổng Tử suốt đời kiên trì phấn đấu, không ngừng nghỉ: thời trẻ cần cù học tập, đọc sách rộng rãi, học vấn vượt trội; trung niên đi khắp các nước, tuyên truyền quan điểm của mình; tuổi già dành trọn cho giáo dục, biên soạn kinh điển. Trên hành trình cuộc đời, ông luôn giữ vững tinh thần tiến thủ không khuất phục, không đổi ý. Chính nhờ kết hợp chặt chẽ "dưỡng thân" với "có hành động", tinh thần tác động đến thể chất, thể chất khỏe mạnh lại thúc đẩy ông hoàn thành những thành tựu phi thường. Chính vì Khổng Tử sở hữu tinh thần "chân tích lực cửu" (theo lời Hưn Tử), có tâm lý tích cực, tinh thần tiến thủ và thể chất khỏe mạnh, nên ông đã viết nên bản nhạc vang dội của một cuộc đời rạng rỡ.Hai là: Đức lớn thì sống lâuKhổng Tử từng nói: "Nhân giả bất ưu", "Nhân giả thọ", "Đại đức tất thọ" – người có đức hạnh thì không lo âu, người có đức hạnh thì sống lâu, người có đức lớn thì sống lâu. Ông cho rằng người có đức, chú trọng tu dưỡng phẩm chất, hoàn thiện nhân cách, tâm địa minh bạch, đối xử với người bằng lòng nhân ái, tinh thần sảng khoái, tà khí khó xâm nhập, có lợi cho sức khỏe và tuổi thọ. Người nhỏ mọn ngược lại, do tâm địa bất chính, hại người lợi mình, tham lam tính toán, tổn thương tâm trí và thần kinh, chắc chắn ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, không thể sống lâu. Vì vậy Khổng Tử nói: "Quân tử đản đán đán, tiểu nhân thường thất thất" – nghĩa là: Quân tử tâm hồn bình thản, rộng rãi, khí tráng, còn tiểu nhân thường lo sợ, bận tâm, bất an, khó đạt được cân bằng tâm lý. Khổng Tử suốt đời chú trọng tu dưỡng đức hạnh, đề cao "trung nhu đạo", "vi chính dĩ đức", vì dân phúc lợi. Ông cực kỳ khinh miệt quan lại tham nhũng, đưa ra "ba hại": kiêu ngạo xa hoa gây hại, vui chơi quên việc gây hại, đắm chìm trong rượu sắc gây hại. Khi làm Đại tư khổ ở nước Lỗ, ông liêm chính minh bạch, hai tay trắng, được dân chúng yêu quý. Lúc đó, quốc quân nước Lỗ là Định Công thích hát ca nhạc mê hoặc. Quần thể齐 (Tề) vì muốn làm suy yếu nước Lỗ, đã tặng 80 cô gái ca vũ. Định Công say mê âm nhạc, bỏ bê chính sự. Khổng Tử nhiều lần khuyên can mà không hiệu quả, tức giận bỏ chức vụ Đại tư khổ, rời nước Lỗ, bắt đầu cuộc hành trình du lịch khắp các nước. Khi gặp Cảnh Công nước Tề, Cảnh Công kính trọng học thức và phẩm đức của ông, muốn tặng vùng Lẫm Khâu làm chỗ dưỡng sinh cho ông, nhưng Khổng Tử từ chối khéo léo. Khi trở về, ông nói với học trò: "Vô công thụ lộc bất khả vi, bất nghĩa chi tài bất khả thọ", và nói: "Bất nghĩa nhi phú quý, ư ngã như phù vân" – nghĩa là: Không có đạo lý mà giàu sang, đối với tôi như mây trôi.Ba điều cảnh giác của quân tử do Khổng Tử giảng dạy không chỉ dành cho tu dưỡng phẩm đức, mà còn liên quan trực tiếp đến dưỡng sinh: "Thiếu niên chi thời, huyết khí vị định, cố chi tại sắc; cập kỳ tráng dã, huyết khí phương cương, cố chi tại đấu; cập kỳ lão dã, huyết khí ký suy, cố chi tại đắc". Nghĩa là: Quân tử có ba điều cần cảnh giác: khi còn trẻ, huyết khí chưa ổn định, cần cảnh giác ham sắc; khi tráng niên, huyết khí mạnh mẽ, cần cảnh giác tranh đấu; khi già, huyết khí suy yếu, cần cảnh giác tham lam. Ba điều cảnh giác này của Khổng Tử rất chính xác nắm bắt điểm yếu trong tính cách ở các độ tuổi khác nhau, chỉ ra hậu quả vừa tổn hại phẩm đức, vừa tổn hại sức khỏe, nhắc nhở mọi người cảnh giác, tránh xa để hoàn thiện bản thân. Khổng Tử dạy học trò: "Quân tử thành nhân chi mỹ, bất thành nhân chi ác". Làm điều ác cho người khác sẽ gặp báo ứng. Ông tặng học trò Tử Cống chữ "thứ" và câu "Kỷ sở bất dục, vật sư vu nhân" – vì Tử Cống tài năng, thành công trong kinh doanh, giỏi ngoại giao, dễ mắc thói quen không khoan dung, không thông cảm với người khác. Ông khuyên ông nên thực hành nhân đức, đối xử với người rộng lượng, dịu dàng, và cảnh báo: "Phú quý, thử nhân chi dục dã, bất dĩ kỳ đạo đắc chi, bất xứ dã" – đừng làm việc hại người lợi mình. Câu nói này vừa hướng đến Tử Cống, thể hiện cách dạy học theo năng lực, vừa mang tính phổ biến, nhấn mạnh tầm quan trọng của "lập đức". Khổng Tử cho rằng, nguyên nhân đau khổ của con người là do tham vọng quá nhiều, vì vậy ông đưa ra quan điểm "vô dục tắc cương" – người không tham dục sẽ cứng cỏi, dũng cảm, công bằng, tâm hồn minh bạch, thư thái, thoải mái, đạt được niềm vui tinh thần và sức khỏe, tận hưởng cuộc sống đích thực.Ba là: Tăng cường thể lực, rèn luyện thân thểKhổng Tử dù bận rộn, nhưng rất chú trọng vận động thể chất. Trong giảng dạy, ông đề cao học sinh nên "thông tập lục nghệ, đạt tới tam đức". "Lục nghệ" gồm: lễ (lễ nghi), nhạc (âm nhạc), xạ (bắn cung), ngự (lái xe), thư (thuật thư pháp), số (toán học). "Tam đức" gồm: trí (tri thức), nhân (tình yêu thương), dũng (dũng cảm). Như vậy, trong mục tiêu giảng dạy của ông đã bao hàm đầy đủ các yếu tố: đạo đức, trí tuệ, thể chất, mỹ thuật. Ông thường cùng học trò cưỡi ngựa, bắn cung, tập võ, bơi lội, và thường xuyên đi dã ngoại cùng học trò. Ngày nay, trên một tảng đá ở Thiên Môn Sơn Thái Sơn, vẫn còn khắc dòng chữ "Khổng Tử đăng lâm xử" – chứng tỏ Khổng Tử rất coi trọng vận động thể chất. Vì vậy, trong các sử liệu cổ xưa có ghi: "Khổng Tử khu tiến, cánh như dã" – nghĩa là ông bước đi như chim có cánh, nhanh nhẹn, linh hoạt. Từ đây có thể thấy thân hình vĩ đại, thể lực cường tráng của Khổng Tử gắn liền với việc ông tích cực đề xướng và tham gia các hoạt động thể dục thể thao.