Mùa hè, tính theo âm lịch là tháng 4 đến tháng 6, tức là từ ngày Lập Hạ đến ngày Lập Thu. Gồm sáu tiết khí: Lập Hạ, Tiểu Mãn, Mang Chóng, Hạ Chí, Tiểu Thử, Đại Thử.
"Hoàng Đế nội kinh" mô tả đặc điểm tiết khí mùa hè như sau: "Hạ tam nguyệt, thử vị phồn túc, thiên địa khí giao, vạn vật hoa thực", nghĩa là trong ba tháng mùa hè, trời dương chiếu xuống, đất nhiệt bốc lên, khí trời và đất giao hòa, các loại cây cối đều nở hoa kết trái, vì vậy là mùa tươi đẹp, phong phú.
Trong bốn mùa, mùa hè là thời điểm dương khí mạnh nhất trong năm, thời tiết oi bức nhưng sinh khí dồi dào. Đối với con người, đây là giai đoạn chuyển hóa vật chất mạnh mẽ nhất,
cơ thể dương khí phát ra ngoài, âm khí tiềm tàng bên trong, khí huyết cũng tương ứng hoạt động mạnh mẽ và hoạt động sôi nổi ở bề mặt cơ thể. Để thích nghi với thời tiết oi bức, lỗ chân lông giãn nở, mồ hôi thoát ra, qua mồ hôi điều hòa nhiệt độ, thích nghi với khí hậu nóng.
Khi nói về cách dưỡng sinh mùa hè, Vương Kỳ Thạch trong "Lý hư nguyên giám" chỉ ra: "Hạ phòng thử nhiệt, lại phòng nhân thử khuynh lương, trường hạ phòng thấp", rõ ràng chỉ ra nguyên tắc dưỡng sinh mùa hè cơ bản: phòng tà thử trong mùa hè đỉnh điểm; phòng tà thấp trong mùa hè dài; đồng thời chú ý bảo vệ dương khí trong cơ thể, tránh việc tránh nóng quá mức làm tổn thương dương khí bên trong, tức là "xuân hạ dưỡng dương" như được nêu trong "Hoàng Đế nội kinh", nghĩa là ngay cả trong mùa hè oi bức, vẫn phải chú ý bảo vệ dương khí bên trong.
Thử là khí chủ đạo mùa hè, là khí nóng chảy từ lửa, chỉ xuất hiện vào mùa hè. Y học cổ truyền Trung Hoa cho rằng thử là tà dương, tính chất của nó là phát tán, dễ làm tổn hao khí và tổn thương dịch thể. Đây là đặc điểm bệnh lý của nó. Khi thử tà xâm nhập cơ thể, thường thấy da thịt giãn nở, ra nhiều mồ hôi, mồ hôi quá nhiều dẫn đến giảm dịch thể, đây là yếu tố chính gây tổn thương dịch thể. Khi dịch thể bị tổn thương, sẽ thấy khát nước, môi khô, đại tiện khô, tiểu vàng, tâm phiền, bồn chồn... Nếu không được cứu chữa kịp thời, thoát ra quá mức sẽ làm tổn thương dịch thể tiến triển thêm, vượt quá giới hạn bù đắp sinh lý, chắc chắn sẽ tổn thương nguyên khí, lúc đó có thể xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi, thở dốc, nói ít, các biểu hiện của dương khí thoát ra ngoài, thậm chí ngất xỉu, không tỉnh táo, dẫn đến tử vong. Từ đó có thể thấy, phòng thử mùa hè không thể xem nhẹ.
Thấp là khí chủ đạo mùa hè dài, ở nhiều nơi của Trung Quốc, đặc biệt là miền Nam, vừa nóng vừa mưa nhiều. Bệnh do thấp thường gặp vào mùa này. Thời điểm này, độ ẩm không khí cao nhất, cộng thêm do ngoại thương phơi nhiễm, hoặc do mồ hôi thấm áo, hoặc do đi ngâm nước, hoặc do ở nơi ẩm thấp, dễ bị thấp tà xâm nhập.
Y học cổ truyền Trung Hoa cho rằng thấp là tà âm, dễ tổn thương dương khí cơ thể. Vì tính chất nặng, dính, nên dễ ngăn trở khí cơ, bệnh thường dai dẳng khó khỏi, đây là đặc điểm bệnh lý của thấp. Không chỉ vậy, thấp tà còn dễ tổn thương dương khí của tỳ. Vì tỳ thích khô mà ghét ẩm, nếu dương khí tỳ bị thấp tà ngăn trở, có thể dẫn đến tỳ khí không thể vận hóa bình thường, khí cơ không lưu thông, lâm sàng thấy đầy bụng, chán ăn, đại tiện lỏng, tay chân không ấm. Đặc biệt khi tỳ khí vận hóa và chuyển hóa mất cân bằng, dịch thể sẽ bị ứ đọng, thường thấy phù thũng, mắt dưới như dưa leo.
Y học cổ truyền Trung Hoa còn cho rằng thấp tà nặng nề, dính, nên khi ngoại cảm thấp tà thường thấy cơ thể nặng nề, mệt mỏi, đầu nặng như bị bọc. Vì tính chất dính, bệnh thường kéo dài, khó khỏi, nếu xâm nhập da thịt, gân cốt, thường thấy nặng và đau, cố định ở một chỗ, do đó gọi là "chú bế". Nói chung, bệnh do thấp tà thường kéo dài, ví dụ như bệnh thấp ôn, thường có đặc điểm như dầu trộn bột, khó phân biệt. Bệnh thấp phong kết hợp, xâm nhập da thịt, khớp gây ra chứng thấp phong bế thường tái phát. Bệnh thấp nội tang thường có sản phẩm bệnh lý là vật chất bẩn thỉu, như dịch tiết da, dịch tiết khí hư, chất nhớt và hôi tanh. Vì vậy, người ta thường gọi thấp là "tà hữu hình", tính chất bẩn thỉu.
Vì thấp hình thành thường liên quan đến hơi ẩm từ đất bốc lên, nên khi xâm nhập cơ thể thường bắt đầu từ phần dưới. Các chứng như loét chân, chân tay ẩm, khí hư... thường liên quan đến thấp tà.
Đối với thấp, khoa học hiện đại dùng độ ẩm để biểu thị, tức là lượng nước trong không khí, mức độ ẩm của vật thể. Độ ẩm không khí là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến biến đổi thời tiết, trực tiếp ảnh hưởng đến cơ thể con người. Nói chung, độ ẩm phù hợp với cơ thể là 40%–60%, khi nhiệt độ cao hơn 25℃, độ ẩm phù hợp là 30%. Mùa thu, trời mát, độ ẩm thích hợp, tinh thần dồi dào; còn mùa hè, nhất là ba tháng hạ, do nhiệt độ cao, áp suất thấp, độ ẩm cao, mồ hôi khó thoát ra, mồ hôi ra khó bay hơi, khiến người ta bực bội, mệt mỏi, chán ăn, dễ mắc viêm ruột, tiêu chảy... Nếu độ ẩm quá thấp, lớp niêm mạc đường hô hấp sẽ mất nước nhiều, làm giảm sức đề kháng, dễ dẫn đến cảm lạnh. Hơn nữa, trong mùa hè dài, trời nóng ẩm, mưa liên miên, không khí ẩm, quần áo và thực phẩm dễ bị ẩm, thậm chí mốc, mọc rêu, người cũng cảm thấy khó chịu. Nếu mặc quần áo ẩm, dễ bị cảm lạnh hoặc gây đau khớp; nếu ăn thực phẩm mốc hỏng, sẽ gây viêm ruột, thậm chí ngộ độc. Vì vậy, trong mùa hè dài phải đặc biệt chú ý phòng tránh xâm nhập của tà thấp.
"Lại phòng nhân thử khuynh lương", đây là cảnh báo con người trong mùa hè oi bức, phải chú ý bảo vệ dương khí bên trong, như lời dạy trong "Hoàng Đế nội kinh": "Xuân hạ dưỡng dương", vậy thì trong mùa hè phải làm sao để bảo vệ dương khí?
Điều đầu tiên là con người không được chỉ vì cảm giác thoải mái trước mắt mà tránh nóng quá mức, như ngủ ngoài trời dưới trời lạnh, uống lạnh tùy thích, khiến trung khí bên trong bị hư, từ đó khiến tà thử và tà hàn xâm nhập. Khi ngủ mát, phải đặc biệt chú ý che bụng, nhiều nơi nông thôn thích mặc "đẩu đới", rất phù hợp với đạo lý dưỡng sinh. "Dưỡng lão thọ thân thư" viết: "Ngày hè trời nóng, đất nóng, nếu ở dưới mái hiên, qua hành lang, qua cửa sổ thủng, đều không nên ngủ mát, phòng ngừa gió độc xâm nhập". "Thiếu sinh tiêu tức luận" cũng nói: "Không được nằm ngủ dưới ánh trăng sao, đồng thời ngủ say, để người khác quạt gió mát". Đây đều là kinh nghiệm dưỡng sinh quý giá, phù hợp với tinh thần "dưỡng dương" mùa hè. Lý do vì sao người xưa đề xuất dưỡng dương trong mùa hè, chủ yếu là vì thử nhiệt bốc lên ngoài, mồ hôi thoát ra mạnh, lỗ chân lông giãn nở, cơ thể dễ bị xâm nhập bởi tà hàn, tà thấp.
Thứ hai cần cẩn thận phòng tránh bệnh do lạnh: Bệnh do lạnh là bệnh xảy ra khi con người sống và làm việc lâu dài trong môi trường thiết bị làm lạnh. Người nhẹ thì đau dây thần kinh mặt, đau chân, mệt mỏi, đau đầu, đau lưng, dễ cảm lạnh và các bệnh đường tiêu hóa khác nhau; người nặng có thể mắc bệnh da liễu và bệnh tim mạch. Những triệu chứng ở người già càng rõ rệt hơn.
Nguyên nhân gây bệnh do lạnh có hai điểm:
Điểm đầu tiên là do con người mỗi ngày nhiều lần ra vào môi trường làm lạnh, khiến cơ thể trải qua phản xạ thích nghi lạnh nhiều lần, thúc đẩy hệ thần kinh giao cảm tiết ra adrenalin mạnh, vô hình trung tăng gánh nặng cho tim. Trong lý luận Đông y, từ lâu đã có quan niệm mùa hè nên dưỡng tâm, vì ngũ tạng ứng với năm mùa, cụ thể mùa hè là tâm tương ứng. Mùa hè hoạt động ngoài trời nhiều, lượng vận động cũng tăng tương đối, cộng thêm ngày dài đêm ngắn, thời tiết nóng, nên thời gian ngủ cũng ít hơn các mùa khác. Do đó, năng lượng trong cơ thể tiêu hao nhiều, tuần hoàn máu nhanh, ra mồ hôi nhiều. Rõ ràng, trong mùa hè, tim phải chịu gánh nặng rất lớn, nếu không chú ý bảo vệ tim, rất dễ bị tổn thương. Từ đó có thể thấy, việc nhiều lần ra vào môi trường làm lạnh trong mùa hè là bất lợi cho tim, mà tâm thuộc hỏa, tổn thương tim tức là tổn thương dương khí.
Điểm thứ hai là khi người ở lâu trong môi trường làm lạnh, khi bước vào môi trường tự nhiên nóng, cơ thể phải trải qua loạt phản ứng sinh lý. Ngoài việc nhiệt độ tăng nhanh, da bắt đầu ra mồ hôi, da có mồ hôi thường dính nhiều vi khuẩn. Khi quay lại môi trường làm lạnh, da và mạch máu co lại ngay lập tức, vi khuẩn rất dễ lợi dụng lỗ chân lông mở rộng xâm nhập vào cơ thể gây nhiễm trùng.
Xét theo tình hình trên, trong thời tiết nắng nóng, tuyệt đối không nên ham mát, cần phòng tránh bệnh do lạnh. Cách làm là:
Chênh lệch nhiệt độ trong và ngoài phòng không nên quá lớn, tốt nhất không quá 5 độ C. Nhiệt độ phòng không được thấp hơn 25 độ C.
Khi ngủ, tốt nhất nên tắt máy làm lạnh; phòng làm lạnh không nên đóng kín lâu, nếu có điều kiện nên thường xuyên thông gió, luân chuyển không khí trong phòng với không khí bên ngoài.
Khi trong phòng cảm thấy lạnh, phải đứng dậy vận động tay chân và thân mình một chút để tăng tốc lưu thông máu.
Nếu mắc các bệnh mạn tính như bệnh tim mạch, cao huyết áp, xơ vữa động mạch, đặc biệt là người già, không nên ở lâu trong phòng làm lạnh; người bị đau khớp cũng không nên sống lâu trong môi trường làm lạnh.
Hơn nữa, cần phòng tránh xâm nhập tà thấp: Như đã nói, thấp là tà âm, dễ tổn thương dương khí, đặc biệt tổn thương dương khí tỳ vị. Mùa hè là mùa tương ứng với tâm, còn mùa hè dài là mùa tương ứng với tỳ – một trong ngũ tạng. Do đó, tà thấp mùa hè dài dễ xâm nhập chức năng tỳ vị, dẫn đến giảm chức năng tiêu hóa và hấp thu. Học thuyết dinh dưỡng Đông y cho rằng nguyên tắc ăn uống mùa hè nên thanh đạm, ít dầu mỡ, nên ăn thức ăn ấm, ví dụ như nhà dưỡng sinh nổi tiếng thời Nguyên, Khúc Xứ Cơ, từng đề xuất mùa hè ăn uống nên "ấm, không ăn no quá, ăn từng bữa nhỏ... nên tránh các món béo ngậy". Nghĩa là ăn thức ăn mùa hè nên hơi ấm, không ăn quá lạnh; cũng không ăn quá nhiều, nhưng có thể ăn nhiều bữa hơn. Ở một số vùng phía Nam Trung Quốc, nhiều người có thói quen ăn ớt, vì ăn ớt có thể thúc đẩy ra mồ hôi, trong môi trường nóng ẩm tạo cảm giác mát mẻ thoải mái. Ngoài ra, ăn ớt có thể giúp tiêu hóa, tăng khẩu vị, tăng nhiệt lượng trong cơ thể, từ đó giúp phòng ngừa hiện tượng tiết dịch tiêu hóa giảm, nhu động ruột yếu thường gặp trong điều kiện nóng, ẩm cao.
Phòng tránh xâm nhập tà thấp, trong môi trường sống cần tránh ẩm thấp: Y học cổ truyền Trung Hoa cho rằng "thấp thương nhục", tức là cảm thụ thấp tà dễ tổn thương cơ thể, ví dụ như viêm khớp do thấp thường gặp. "Hoàng Đế nội kinh" còn nói: "Thương ư thấp giả, hạ tiên thọ chi", "hạ" nghĩa là phần dưới cơ thể. Ý nghĩa là thấp tà tổn thương người thường bắt đầu từ phần dưới cơ thể, vì thấp tà hình thành thường liên quan đến hơi ẩm từ đất bốc lên. Do đó, khi tổn thương cơ thể thường bắt đầu từ phần dưới, ví dụ như chứng chân tay ẩm, loét chân, khí hư nữ giới... Vì vậy, trong mùa hè dài, phòng ở phải thông thoáng, chống ẩm, cách nhiệt. Nếu phòng quá ẩm, không khí ô nhiễm, không chỉ đồ đạc, quần áo bị mốc, mọc rêu mà còn tổn thương dương khí cơ thể. Một số nghiên cứu về bệnh thấp khớp ở trẻ em ở một số nước chứng minh rằng hơn 50% bệnh nhân mắc bệnh do sống trong nhà ẩm thấp.
|
