Trong dân gian có câu: "Uống thuốc mà không kiêng ăn, chạy đứt chân bác sĩ", điều này cho thấy rõ tầm quan trọng của việc kiêng khem. Nhiều tài liệu y học cổ truyền Trung Hoa đều ghi chép về việc kiêng khem. Tuy nhiên, hiện nay trong dân gian, việc kiêng khem thường quá khắc nghiệt và thiếu khoa học. Ví dụ, từng gặp một bệnh nhân ung thư đến khám, do kém ăn nên muốn dùng thuốc bổ vị để kích thích tiêu hóa. Khi hỏi về chế độ ăn hàng ngày, tôi thật sự kinh ngạc khi biết ông ta ăn gần như mỗi ngày chỉ là cháo loãng và dưa muối. Tôi hỏi: "Sao không ăn thịt gà, cá, trứng...?" Ông nói: "Người nhà bảo những thứ này là 'thực phẩm phát', không được ăn". Tôi hỏi tiếp: "Có muốn ăn không?" Ông trả lời: "Rất muốn ăn". Tôi nói: "Chỉ số ăn uống tốt, không cần dùng thuốc, hãy ăn những thực phẩm 'phát' đó, nhưng mỗi lần ăn ít thôi". Sau đó, tôi giải thích cho bệnh nhân và gia đình về tầm quan trọng của chế độ ăn đa dạng và cân bằng, cũng như nguyên lý khoa học của việc kiêng khem.
1. Kiêng khem phải có cơ sở khoa học Ung thư tiêu hao mạnh mẽ dinh dưỡng của cơ thể, khiến bệnh nhân mắc các rối loạn dinh dưỡng ở mức độ khác nhau. Việc ăn cháo loãng và rau củ đơn thuần hàng ngày hoàn toàn không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng, ảnh hưởng lớn đến hiệu quả điều trị và tiên lượng bệnh. Một nghiên cứu trên 3000 bệnh nhân ung thư cho thấy thời gian sống của những người không giảm cân dài gấp đôi so với người giảm cân. Dinh dưỡng hợp lý và chế độ ăn cân bằng là nền tảng vật chất cho sự phát triển, phục hồi tổ chức, tạo miễn dịch và duy trì chức năng sinh lý bình thường của cơ thể, đồng thời là nguồn năng lượng cho mọi hoạt động sống. Đây cũng là điều kiện thiết yếu để bệnh nhân phục hồi. Tất nhiên, khi mắc bệnh thì cần kiêng khem, ví dụ như bị cảm thì nên ăn thức ăn thanh đạm; bị bệnh đường ruột thì nên ăn thức ăn dễ tiêu, tránh các thực phẩm khó tiêu như thịt chó, ớt cay...; ung thư gan thì kiêng thực phẩm chiên rán và rượu... Tuy nhiên, việc kiêng khem phải có cơ sở khoa học, không nên kiêng quá nhiều vì điều đó sẽ ảnh hưởng đến quá trình hồi phục. Những thứ được gọi là "thực phẩm phát" trong dân gian thường là các thực phẩm giàu protein và dinh dưỡng như cá không vây, tôm, cua, hải canh, thịt dê, thịt bò, măng rừng... Những quan điểm cho rằng những "thực phẩm phát" này gây tái phát hoặc làm nặng thêm bệnh là không có cơ sở khoa học. Các chuyên gia dinh dưỡng cho rằng những thực phẩm này có thể kích thích phản ứng sinh lý, đánh thức hệ miễn dịch, thúc đẩy phục hồi và nâng cao chức năng sinh lý. Ví dụ, cá lóc chứa protein, chất béo, calcium, phosphorus, sắt, nhiều vitamin... là món ăn tốt để bảo vệ gan, bệnh nhân viêm gan cấp và mãn tính nên ăn nhiều; hải canh, tảo biển, kelp, cá mực... không chỉ là thực phẩm thông thường mà còn là dược liệu thường dùng trong điều trị ung thư; măng rừng có tác dụng cầm máu, trừ thấp, cố tinh, do đó phù hợp với các bệnh như chảy máu đại tiện, trĩ, viêm ruột, tiêu chảy, khí hư ra đỏ trắng ở phụ nữ, di tinh... Vì vậy, việc kiêng khem phải khoa học, căn cứ vào từng loại bệnh, tuyệt đối không kiêng khem một cách mù quáng.
2. Chế độ ăn uống và kiêng khem theo chứng bệnh trong y học cổ truyền Trung Hoa Chế độ ăn uống theo chứng bệnh trong y học cổ truyền Trung Hoa chính là liệu pháp ăn uống. Đây là một phần quan trọng trong phương pháp điều trị y học cổ truyền Trung Hoa. Y học cổ truyền nhấn mạnh "dưỡng sinh bằng thực phẩm", không nên "chỉ trị bằng thuốc", cho thấy sự coi trọng việc sử dụng thực phẩm để chữa bệnh. Y học cổ truyền cho rằng thuốc có bốn tính (hàn, lương, ôn, nhiệt) và năm vị (cay, ngọt, chua, đắng, mặn), thực phẩm cũng vậy. Ngoài việc nuôi dưỡng cơ thể, thực phẩm còn có thể chữa bệnh. Có rất nhiều dược liệu trong y học cổ truyền là thực phẩm hàng ngày, như gừng tươi, hành trắng, táo tàu, nhãn, sắn, bách hợp, đậu đỏ nhỏ... Chúng có nguồn gốc từ thực phẩm và thuốc, gọi là "thực phẩm dược liệu". Những động thực vật vừa có thể ăn vừa có thể phòng và chữa bệnh được gọi là "thực phẩm dược liệu". Các thầy thuốc xưa đã áp dụng các thực phẩm dược liệu này để chữa bệnh. Ví dụ như "Thực dưỡng bản thảo" của Đường, Mạnh Tín, "Thực tính bản thảo" của Nam Đường, Trần Sĩ Lương, "Thực vật bản thảo" của Minh, Vương Anh... đều là những tác phẩm chuyên khảo về chủ đề này. Đặc điểm điều trị bệnh trong y học cổ truyền là "biện chứng luận trị", liệu pháp ăn uống theo chứng bệnh cũng dựa trên lý luận biện chứng, nhấn mạnh "biện chứng thực dưỡng". Biện chứng thực dưỡng nghĩa là căn cứ vào tình trạng bệnh, tính chất bệnh để quyết định kiêng khem. Việc lựa chọn thực phẩm cho bệnh nhân phải căn cứ vào bốn tính, năm vị và quy kinh của thực phẩm, kết hợp với tình trạng bệnh, thời tiết, địa lý, thói quen sinh hoạt... để thực hiện biện chứng thực dưỡng. Nguyên tắc điều trị trong y học cổ truyền là "hàn giả ôn chi, nhiệt giả hàn chi", tức là lựa chọn thực phẩm hoặc kiêng khem tùy thuộc vào tính chất lạnh hay nóng của bệnh. Ví dụ, nếu bệnh nhân có chứng hàn, nên kiêng các thực phẩm tính hàn như vịt, măng tây, củ sen, dưa hấu, lê, đậu xanh... Nếu bệnh nhân có chứng nhiệt, cần kiêng thực phẩm tính nhiệt như thịt dê, thịt chó, tôm, cá lóc, hành, gừng, tỏi, ớt, cam, thơm... Nếu bệnh nhân vốn dương khí tỳ thận suy yếu, dễ tiêu chảy, nên kiêng thực phẩm sống lạnh, dầu mỡ, khó tiêu... Nếu bệnh nhân có âm hư phế vị, miệng khô, môi đỏ, tuyệt đối không được ăn thực phẩm cay, nóng, khô... Không phải như người ta nghĩ rằng bất kỳ ai mắc bệnh cấp hoặc mạn tính đều phải kiêng tất cả "thực phẩm phát".
3. Kiêng khem sau khi dùng thuốc Khi dùng thuốc, nếu ăn một số thực phẩm nhất định sẽ làm tăng cường hoặc làm giảm hiệu lực của thuốc. Ví dụ, bệnh nhân đang dùng thuốc bổ tỳ vị, ôn trung ích khí, nhưng lại ăn thực phẩm tính lạnh, trơn ruột thì không phù hợp, không đạt hiệu quả bổ tỳ, ôn trung, ích khí, hòa vị. Sau khi dùng thuốc chứa cúc hoa, nên kiêng cá, cua; dùng thuốc chứa bạch truật thì kiêng đào, lý, tỏi; dùng thuốc chứa thổ phục linh thì kiêng mật ong; dùng nhân sâm thì kiêng củ cải...
Tóm lại, việc kiêng khem trong y học cổ truyền Trung Hoa dựa trên nền tảng thực dưỡng theo chứng bệnh, hoàn toàn khác biệt với việc kiêng tất cả "thực phẩm phát" trong dân gian. Tuy nhiên, trong đời sống thực tế, người ta thường nghĩ rằng chỉ có y học cổ truyền mới có kiêng khem, nhầm lẫn giữa kiêng khem dân gian với kiêng khem trong y học cổ truyền, đây là sự hiểu lầm về thực dưỡng theo chứng bệnh.
|
