Sự hình thành và củng cố đế quốc phong kiến đa dân tộc thống nhất thời Tần - Hán thúc đẩy sự phát triển xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu hữu nghị giữa các vùng miền và các dân tộc, góp phần tích cực vào sự thịnh vượng của văn hóa y học.
I. Các lễ hội theo mùa và nghi lễ cuộc sống với văn hóa y học
Việc gọi Tết là "niên" có lịch sử lâu đời tại Trung Quốc. Theo ghi chép trong "Sử ký", "Thần dị kinh" và "Kinh kỷ xứ thời ký", việc đốt pháo, đốt cỏ vào dịp Tết có hàm nghĩa trừ tà ma. Uống rượu椒柏 (rượu ngũ vị hương) cả nhà nhằm phòng bệnh, tăng cường sức khỏe, đồng thời tạo không khí vui vẻ cho ngày Tết. Một số người uống nước đào, cũng nhằm phòng bệnh, sau này được thay bằng rượu Thù Sư.
Ngày rằm tháng Giêng (Tết Nguyên Tiêu) bắt nguồn từ thời Hán Vũ Đế. Hán Vũ Đế bị bệnh không khỏi, một thầy phù thủy ở quận Thượng Quận có thể chữa bệnh, được triệu vào cung dùng phép phù. Thần quân nói: "Bệ hạ không cần lo lắng, bệnh sẽ khỏi, sau này chúng ta sẽ gặp nhau tại Càn Tuyền cung." Hán Vũ Đế hết lòng tin thần linh, vui mừng khiến bệnh tình giảm rõ rệt, đến Càn Tuyền cung thì bệnh hoàn toàn khỏi. Ông tổ chức lễ tế lớn, đèn đuốc suốt đêm, từ đó hình thành phong tục Tết Nguyên Tiêu đốt đèn rực rỡ.
Nguyên nhân hình thành Tết Đoan Ngọ có nhiều nguồn gốc, đến thời Tần - Hán thì kết hợp các yếu tố kỷ niệm Giới Tử Du, Khúc Nguyên, Ngô Tử Xừ, Trần Tả, cúng tế tháng xấu, trừ tà, phòng bệnh dịch. "Đại Dai lễ ký" ghi: "Ngày năm tháng năm, tích lan tắm rửa." "Hạ tiểu chính" ghi: "Mùa Đoan Ngọ tích dược, để loại bỏ độc khí." "Hậu Hán thư · Lễ nghi chí" nói: "Dùng dây đỏ và màu sắc để trang trí cửa nhà, trừ tà khí." "Phong tục thông nghĩa" nói: "Ngày năm tháng năm đeo dây may mắn, người ta cho rằng sẽ kéo dài tuổi thọ." "Ngày năm tháng năm đeo dây ngũ sắc vào cánh tay... khiến người không mắc bệnh dịch." Ngoài ra, trước Tết Đoan Ngọ dùng lá hồ lô gói gạo nếp, nấu bằng nước đậm đặc, ăn vào ngày lễ, có tác dụng dưỡng sinh nhất định. Nội dung y học - vệ sinh liên quan đến Tết Đoan Ngọ ngày càng phong phú, thành phần khoa học cũng ngày càng rõ ràng.
Ngày Ngâu thời Hán có phong tục leo tháp phơi quần áo, sau này thêm nội dung cầu trường thọ. "Phong tục thông nghĩa" ghi: "Ngày mùng một tháng tám là ngày sáu thần, dùng nước sương trộn phấn đỏ chạm vào đầu ngón tay, thích hợp để điểm huyệt chữa trăm bệnh." Tết Trung Thu chứa đựng những phong tục y học lãng mạn. "Hoài Nam tử · Lam Minh huấn" nói: Hoàng Đế Dịch cầu được thuốc trường sinh từ Tây Vương Mẫu, vợ ông là Hằng Nga đã trộm ăn rồi thành tiên bay lên mặt trăng, hóa thành thỏ và ếch. Người Hán cho rằng thỏ, ếch, cây quế trên mặt trăng đều liên quan đến y học. Trong "Lạc phủ thi tập · Tương hòa ca từ · Đông Đào hành" có câu: "Thu thập thần dược ở đầu cây Dược Mộc, thỏ trắng quỳ gõ thuốc, ếch viên."
Ngày chín tháng chín là Tết Trùng Cửu. Theo "Tây Kinh tạp ký": "Ngày đầu tháng chín, người trong cung có thói quen đeo cây thùy, ăn bánh bồng, uống rượu hoa cúc", cho rằng để trường thọ. Cúc hoa, cây thùy và rượu dùng trong Tết Trùng Cửu đều có yêu cầu chế biến nghiêm ngặt. "Phong thổ ký" cho rằng, người xưa coi ngày chín tháng chín là "Thượng Cửu", cây thùy đến ngày này chín, mùi thơm mạnh, màu đỏ, tranh nhau hái quả đeo vào đầu, cho rằng tránh tà khí, chống lạnh đầu mùa. Cũng nói: "Ngày chín tháng chín thu hoạch cúc hoa... uống lâu sẽ không già." "Tây Kinh tạp ký" ghi: "Khi cúc nở, thu hoạch cả thân và lá, trộn với gạo nếp lên men, đến tháng chín năm sau, khi chín thì uống, gọi là rượu cúc."
Phong tục leo núi ngày chín tháng chín cũng phổ biến thời Hán. "Tây Kinh tạp ký": "Ngày mùng ba tháng ba, ngày chín tháng chín, nam nữ đi chơi, tắm rửa tại sông để trừ tà, leo núi." Sau này, phong tục này được tô điểm thêm màu sắc thần thoại. "Tục Kỳ Tề Tề Ký" nói: Thời Đông Hán, Hoàn Cảnh ở Nhữ Nam (nay thuộc huyện Thượng Tể, Hà Nam), theo thầy Phí Trường Phòng học đạo thuật nhiều năm. Một hôm, thầy Phí nói với Hoàn Cảnh: "Ngày chín tháng chín, nhà ngươi sẽ gặp tai họa lớn, hãy nhanh chóng về nhà, mỗi người trong gia đình hãy làm túi đỏ đựng cây thùy đeo vào cánh tay, leo núi uống rượu cúc, có thể tránh tai họa." Hoàn Cảnh làm theo lời dặn, toàn gia đình được an toàn khỏi bệnh dịch. Câu chuyện phản ánh một cách gián tiếp khát vọng của người dân muốn tránh dịch bệnh, cầu mong sức khỏe.
Người Hán thời trước Tết thường tiến hành loạt hoạt động trừ tà. Theo ghi chép trong "Luận Hành", "Phong tục thông nghĩa" và các sách khác, người Hán rất chú trọng phòng bệnh, trừ tà, thường coi những nguyên nhân gây bệnh tiềm ẩn là quỷ dữ, ma quỷ – như ba đứa con của Trụ Tà là "quỷ sốt rét", "quỷ quỷ quái", "quỷ nhỏ", đều sợ thần lực của Phương Tương Sĩ. Trong các hoạt động trừ tà lớn vào tháng chạp, phong tục "đập ma" là cảnh tượng ngoạn mục nhất, Phương Tương Sĩ là nhân vật chính trong màn múa này. "Hậu Hán thư · Lễ nghi chí", "Đông Kinh phú" của Trương Hành đều ghi chép về điều này. Điều này phản ánh tinh thần hào khí của con người dùng uy lực bản thân để chiến thắng dịch bệnh.
Thời Tần - Hán, do chiến tranh, dịch bệnh, tốc độ gia tăng dân số chậm, nên người ta đặc biệt quan tâm đến trẻ em, phụ nữ và sinh sản, đây cũng là ảnh hưởng từ phong tục vùng Tần - Triệu. Các bác sĩ chữa bệnh thường chú ý đến những vấn đề này. "Lễ ký · Quyền lễ thượng" ghi: "Vào đất, hỏi cấm kỵ; vào nước, hỏi phong tục; vào cửa, hỏi cấm kỵ," phản ánh sự chú trọng phong tục thời bấy giờ. Thời Hán rất coi trọng tôn kính người già, ví dụ: "Tháng hai mùa thu, kiểm tra hộ khẩu, người nào tuổi bảy mươi sẽ được tặng gậy ngọc, người tám mươi, chín mươi thì được ban thêm lễ vật, tặng gậy ngọc dài một thước, đầu gậy khắc hình chim câu, vì chim câu là loài không bị nghẹn, muốn người già không bị nghẹn." (Theo "Hậu Hán thư · Lễ nghi chí") Trên các hiện vật gậy ngọc, tranh đá, tượng đá thời Hán thường thấy. Việc ban gậy ngọc là biểu tượng tôn kính người già, có ý nghĩa sâu xa. Người xưa cho rằng: "Thịt câu, minh mắt, ăn nhiều bổ khí, trợ dương âm, người bệnh lâu năm ăn sẽ bổ khí, ăn không bị nghẹn." "Cổ nhân tháng hai mùa xuân, thị tộc La hiến chim câu để nuôi người già, tháng hai mùa thu ban gậy ngọc cho người già. Vì chim câu không bị nghẹn, ăn sẽ bổ khí." (Theo "Bản thảo cương mục" - Bộ Thú, quyển 19). Phong tục tôn kính người già càng thịnh hành thời Đông Hán. Tại mộ một thầy thuốc thời Đông Hán ở Vũ Viễn, Cam Túc, bên cạnh bộ "Trị bách bệnh phương" còn có một cây gậy ngọc, đồng thời còn có phong tục mai táng xa hoa.
II. Phong tục tư tưởng và hoạt động y học
Thời Tần trị quốc bằng pháp luật, y học cũng vậy. Theo ghi chép trong "Vân Mộng Tần giản", khi khách du lịch đến thành, xe ngựa phải được đốt lửa để khử trùng, tránh ký sinh trùng chưa tiêu diệt trên xe ngựa dính vào móc xe hoặc dây da. Việc đốt lửa là phong tục duy trì lâu đời nhất, ngoài tác dụng trừ sâu bọ, còn có khả năng tiêu diệt vi khuẩn, virus, mang tính phòng bệnh. Người Tần không coi bệnh phong là số phận, mà sớm phát hiện, quản lý nghiêm ngặt. Khi biết ai có khả năng mắc bệnh phong, địa phương sẽ đưa đến cơ quan chức năng kiểm tra riêng, áp dụng biện pháp cách ly. Đối với tù nhân mắc bệnh phong, dùng biện pháp chôn sống hoặc chìm nước, điều này trong thời đại đó có phần tích cực trong việc ngăn chặn bệnh phong.
"Lữ Thị Xuân Thu" và "Hoài Nam Tử" thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa Đạo giáo và y học. "Hoài Nam Tử" nghiên cứu sâu về dưỡng sinh, dẫn khí, luyện đan, thuốc, tư tưởng Đạo giáo đến "Châu Dị Tương Đồng Khí" trải qua một bước chuyển biến, đặt mục tiêu nghiên cứu vào các vấn đề văn hóa sâu xa về y học và cơ thể con người.
Từ thời Hán Vũ Đế, tư tưởng Nho giáo chiếm vị trí thống trị, ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển văn hóa y học. Nguyên tắc luân thường Nho giáo, lý tưởng cứu thế, lợi thiên hạ, trong thực hành y học nhấn mạnh: trên có thể chữa bệnh cho vua cha, dưới có thể cứu giúp người nghèo khổ, giữa có thể bảo vệ bản thân. Một số sĩ phu bỏ Nho học theo nghề y, vừa mở rộng đội ngũ bác sĩ, nâng cao trình độ văn hóa của đội ngũ, vừa thúc đẩy sự phát triển y thuật và đạo đức nghề nghiệp. Dưới ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo, trong chăm sóc bệnh nhân cũng thể hiện tinh thần: "Quan lại phải tận tâm chăm sóc cha mẹ khi họ ốm". Tuy nhiên, xu hướng trong đạo hiếu "thân thể, tóc, da, đều do cha mẹ ban tặng, không dám tổn hại" lại gây cản trở sự phát triển giải phẫu học, còn quan điểm Nho giáo coi trọng việc con người, xa rời thần linh, lại có tác dụng tích cực trong việc thúc đẩy y học khoa học, xóa bỏ ảnh hưởng của thần học tôn giáo.
Ảnh hưởng của đạo phương tiên thời Tần - Hán sâu sắc, như Mao Mông thời Tần, Trương Lương thời Hán tu luyện ăn uống, tránh ngũ cốc, Vương Chung Đô tu luyện chống nóng lạnh, đều mang màu sắc thần bí. Sau khi đạo giáo thời Đông Hán phát triển, để thu hút tín đồ trong dân gian, cũng thường dùng y học làm công cụ. "Bình Thái Kinh" có ghi chép về luyện khí, thuốc mắt, châm cứu, hấp thụ rộng rãi tri thức y học phục vụ hoạt động tôn giáo.
Các học giả và phe phái có tư tưởng duy vật thời Tần - Hán, đóng vai trò tích cực trong việc phá bỏ mê tín thần tiên, chỉnh đốn phong tục, mỹ hóa giáo hóa, thúc đẩy sự phát triển văn hóa khoa học. Thời Hán sơ, Lục Giá nói: "Con người không thể sống nhân nghĩa, phân tích tinh tế, đo lường trời đất, lại khổ thân mệt thể. Vào sâu rừng, tìm thần tiên, bỏ cha mẹ, quên huyết thống, bỏ ngũ cốc, bỏ thơ văn. Bỏ báu vật trời đất, tìm đường trường sinh, không phải là cách phổ biến để phòng ngừa sai lầm." Thời Đông Hán, Vương Sùng trong "Luận Hành" có nhiều bài viết về mối quan hệ giữa trời và người, hình thể và thần linh, sử liệu y học, chăm sóc sức khỏe, phòng chống bệnh tật, thay đổi phong tục vệ sinh xấu… Trong thời đại Vương Sùng, mê tín tôn giáo tràn lan, chỉ riêng năm thứ hai Hán Quang Vũ (năm 26 CN) đã "lần đầu tiên lập miếu tế tại phía nam thành Lạc Dương", thờ 1514 vị thần. Đến thời Hán Chương Đế, phong trào này càng phát triển mạnh. Trong môi trường văn hóa như vậy, Vương Sùng kiên quyết sửa chữa sai lệch, phê phán thuyết thần tiên, thuyết xương cốt, thuật cảm sinh, mê tín cấm kỵ, chọn ngày chọn địa không thực tế, trình bày quan điểm y học giàu triết lý và khoa học, cho rằng tuổi thọ con người phụ thuộc vào khí chất vốn có, chứ không phải mệnh định. "Nói rằng Xích Tông, Vương Kiều thích đạo làm tiên, sống mãi không chết, là hư cấu." "Vẽ hình tiên nhân, cơ thể mọc lông, cánh biến thành cánh, đi trên mây, thì tuổi thọ tăng, sống ngàn năm không chết, là hình vẽ hư cấu."
|
