Sau hơn 40 năm, phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, không chỉ được người dân trong nước yêu thích mà còn gây ảnh hưởng tích cực ở nước ngoài.
Phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại là gì?
Sau hơn 40 năm thực tiễn, câu hỏi này dường như không còn là vấn đề nữa, nhưng do đặc điểm chữ Hán, chữ “y” có thể hiểu theo nhiều nghĩa: vừa là “bác sĩ”, vừa là “điều trị”, vừa là “y học”. Vì vậy, có người cho rằng phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại là sự đoàn kết giữa bác sĩ Đông y và bác sĩ Tây y, có người cho rằng là dùng cả hai phương pháp Đông và Tây để điều trị.
Việc đoàn kết giữa nhân viên y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại là điều quan trọng, là điều kiện tiên quyết để kết hợp, chỉ khi Đông y và Tây y đoàn kết, học hỏi lẫn nhau, phát huy điểm mạnh, khắc phục điểm yếu, mới có thể đạt được sự kết hợp giữa hai nền y học, nhưng việc đoàn kết giữa nhân viên y học không trực tiếp bằng việc kết hợp y học.
Việc dùng cả hai phương pháp Đông và Tây để điều trị nhằm đạt hiệu quả vượt xa cả Đông y và Tây y là bước khởi đầu của phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại. Phải thừa nhận rằng, cách làm này dễ được mọi người chấp nhận và tin tưởng. Tại Trung Quốc, phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại được nhiều bệnh nhân yêu thích chính là nhờ hiệu quả điều trị; ở các nước phương Tây hiện nay cũng xuất hiện tình trạng tương tự. Mỹ gọi các phương pháp y học ngoài Tây y là y học bổ trợ (complementary and alternative medicine, CAM), bao gồm thảo dược, châm cứu, bấm huyệt, chỉnh hình cột sống, khí công, yoga, v.v. Theo báo cáo từ Trung tâm CAM của Viện Y tế Quốc gia Mỹ vào mùa hè năm 2004, khảo sát mẫu người trưởng thành tại 50 bang Mỹ cho thấy trong 12 tháng năm 2002, 36,0% người trưởng thành đã từng dùng CAM, trong đó 55% lý do là CAM kết hợp với điều trị y học hiện đại có thể tăng cường sức khỏe. Tuy nhiên, việc cộng gộp đơn giản hai phương pháp Đông và Tây không phải là phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại đúng nghĩa, nhưng thường là bước khởi đầu cho sự kết hợp hữu cơ giữa hai phương pháp.
Hiểu đúng về phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại rõ ràng là nói về “y học”, bởi vì đề xuất phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại gắn liền với luận điểm “Y học cổ truyền Trung Quốc là một kho báu vĩ đại, cần cố gắng khai thác và nâng cao”. Hơn nữa, mục tiêu của phương pháp kết hợp là “sáng tạo ra một nền y học và dược học mới thống nhất của Trung Quốc”.
Y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại có thể kết hợp được không?
Y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại hình thành và phát triển trong các nền văn hóa và thời đại khác nhau, có sự khác biệt lớn về quan điểm, phương pháp và công cụ, từ lý luận đến thực tiễn đều thành hệ thống riêng biệt, nên có người nghi ngờ khả năng kết hợp. Trong lịch sử phát triển y học, thật sự có những hệ thống không thể kết hợp. Y học Galen mang tính tôn giáo và y học hiện đại dựa trên thí nghiệm khoa học là hai hệ thống đối lập, không thể kết hợp, hệ thống trước không cho phép hệ thống sau tồn tại, chỉ khi loại bỏ hệ thống trước thì hệ thống sau mới phát triển được. Y học Galen mang tính tôn giáo tuân theo triết học trường phái kinh viện, đầy rẫy mê tín và ngu dốt, kết quả là gây ra đại dịch bệnh truyền nhiễm và hàng loạt bệnh nhân chết. Ngược lại, y học cổ truyền Trung Quốc dựa trên chủ nghĩa duy vật giản đơn và biện chứng, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn phòng và điều trị bệnh. Y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại bổ trợ cho nhau, kết hợp cùng nhau có thể thúc đẩy sự phát triển của y học.
Có người cho rằng y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại nghiên cứu đối tượng khác nhau nên không thể kết hợp. Vì y học cổ truyền Trung Quốc nghiên cứu “con người thuộc tính siêu hình (chứng trạng)”, y học hiện đại nghiên cứu “con người thuộc tính hạ hình (tổ chức, cơ quan, tế bào, phân tử)”, hai đối tượng nghiên cứu này là “không thể so sánh được”. Y học cổ truyền Trung Quốc dựa vào phương pháp hệ thống, y học hiện đại dựa vào phương pháp giảm thiểu, đây là lựa chọn tất yếu của đối tượng nghiên cứu đối với phương pháp nghiên cứu, hai phương pháp này cũng là “không thể so sánh được”.
Luận cứ này liên quan đến vấn đề cốt lõi về khả năng kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại, cần được thảo luận. Trước hết, nó nhầm lẫn khái niệm đối tượng với quan điểm, phương pháp, công cụ. Đối tượng nghiên cứu là khách thể mà người nghiên cứu quan sát và suy nghĩ, nó độc lập với người nghiên cứu và tồn tại khách quan. Còn quan điểm, phương pháp và công cụ thì phụ thuộc vào điều kiện lịch sử, tư tưởng triết học, trình độ khoa học kỹ thuật và trình độ sản xuất của người nghiên cứu. Cùng một phương pháp có thể dùng để nghiên cứu các đối tượng khác nhau, cùng một đối tượng cũng có thể nghiên cứu bằng các phương pháp khác nhau. Dù là y học cổ truyền Trung Quốc hay y học hiện đại, đều là y học, luôn không thể thoát khỏi nghiên cứu quá trình sống của con người. Vì vậy, về bản chất, y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại là thông suốt, không có vấn đề kết hợp do đối tượng nghiên cứu khác nhau. Thứ hai, về vấn đề “không thể so sánh được” giữa phương pháp hệ thống và phương pháp giảm thiểu. Có người nói đến y học hiện đại là bệnh lý tế bào, tư tưởng định vị cục bộ, sinh học vi sinh vật và quan niệm nguyên nhân đặc hiệu, nói đến phương pháp nghiên cứu y học cổ truyền Trung Quốc là luận hệ thống, nhấn mạnh trong y học cổ truyền Trung Quốc đã chứa đựng hạt nhân hợp lý của luận hệ thống, là phương pháp hệ thống đầu tiên thành công áp dụng vào y học trên thế giới. Thực tế, luận hệ thống hiện đại bắt nguồn từ phương Tây, đã đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển y học hiện đại. Các học thuyết thần kinh – nội tiết, học thuyết ổn định, học thuyết căng thẳng, học thuyết thụ thể, cũng như sự hình thành và phát triển của các ngành học như miễn dịch học, y học môi trường, y học tâm thân, y học xã hội, và sự chuyển đổi từ mô hình sinh học y học sang mô hình sinh học – tâm lý – xã hội, đều cho thấy y học hiện đại ngày càng chú ý đến ứng dụng phương pháp hệ thống.
Luận hệ thống ra đời vào giữa thế kỷ 20, thời gian áp dụng vào y học hiện đại không lâu, nhưng đã đạt được nhiều thành quả đáng mừng. Việc áp dụng luận hệ thống vào nghiên cứu y học cổ truyền Trung Quốc cũng đã có ít nhất hai ba thập kỷ, nhưng đến nay vẫn chủ yếu ở mức độ diễn giải “ý tưởng nguyên thủy”, “dạng sơ khai” hoặc “hạt nhân hợp lý” của luận hệ thống, trừ việc ngợi ca trí tuệ siêu việt của tổ tiên, thì liệu y học cổ truyền Trung Quốc đã đạt được bao nhiêu tiến bộ thực chất, là điều đáng suy ngẫm.
Phương pháp luận trong điều trị kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại
Phương pháp hệ thống là xem đối tượng nghiên cứu như một hệ thống tổng thể, chú trọng xem xét mối quan hệ tương tác, liên hệ giữa hệ thống tổng thể với các yếu tố cấu thành, giữa các yếu tố với nhau, giữa hệ thống với môi trường, để khảo sát toàn diện, chính xác đối tượng, xử lý vấn đề một cách tối ưu. Đây là phương pháp nghiên cứu tổng hợp và xử lý các mối liên hệ tổng thể của đối tượng.
Phương pháp giảm thiểu là nghiên cứu từ cao xuống thấp, bản chất là phân tích. Sự hình thành và phát triển của khoa học hiện đại chủ yếu thông qua phương pháp thí nghiệm, đặc biệt là việc vận dụng phương pháp phân tích. Đặc điểm là hiểu toàn bộ từ các bộ phận, hiểu vĩ mô từ vi mô, hiểu vận động cấp thấp từ vận động cấp cao, chia đối tượng nghiên cứu thành nhiều phần, từng phần một để nhận thức chi tiết, khiến nghiên cứu khoa học sâu sắc hơn, đi theo con đường chính xác và nghiêm ngặt.
Đặc biệt cần làm rõ: luận giảm thiểu và luận hệ thống, phân tích và tổng hợp, tuyệt đối không loại trừ lẫn nhau, không mâu thuẫn. Phương pháp luận khoa học hiện đại chuyển từ phân tích giảm thiểu sang tổng hợp hệ thống, chỉ là phủ định biện chứng của luận giảm thiểu, chứ không phải hoàn toàn từ bỏ. Cả luận giảm thiểu và luận hệ thống đều chú trọng mối liên hệ nội tại giữa toàn bộ và bộ phận, nhấn mạnh cơ thể và bệnh tật không tách rời các quy luật vật lý, hóa học thông thường, do đó phải phân tích và giảm thiểu. Nhưng luận giảm thiểu chú trọng vào bộ phận, bỏ qua tính toàn bộ; luận hệ thống chú trọng vào toàn bộ, nhấn mạnh nhận thức các bộ phận từ toàn bộ. Luận giảm thiểu quá nhấn mạnh vai trò cơ sở quyết định của bộ phận đối với toàn bộ, nhấn mạnh quá mức con đường nhận thức “xuống dưới”; luận hệ thống nhấn mạnh cả hai con đường nhận thức “xuống dưới” và “lên trên”, tức là vừa khẳng định vai trò cơ sở quyết định của bộ phận đối với toàn bộ, vừa khẳng định vai trò chi phối, kiểm soát của toàn bộ đối với bộ phận, của môi trường đối với toàn bộ. Phương pháp hệ thống khoa học hiện đại là kết hợp phân tích giảm thiểu và tổng hợp hệ thống. Tổng hợp hệ thống dựa trên phân tích giảm thiểu, nếu không có phân tích, không hiểu rõ chi tiết các yếu tố cấu thành toàn bộ, thì tổng hợp hệ thống không thể bắt đầu.
Phương pháp phân tích giảm thiểu mở ra con đường đến vi mô và chi tiết. Chính nhờ vận dụng phương pháp phân tích giảm thiểu mà khoa học hiện đại phát triển, y học hiện đại ra đời. Từ giữa thế kỷ 20, khi giới thiệu luận hệ thống, luận thông tin, luận điều khiển, cùng với các phương pháp xã hội học, kết hợp phân tích và tổng hợp, tĩnh và động, vĩ mô và vi mô, định tính và định lượng, thông qua sự thâm nhập đa ngành và ứng dụng công nghệ mới, phát triển y học hiện đại.
Y học cổ truyền Trung Quốc tuy có tư tưởng luận hệ thống, nhưng do không hấp thụ được dinh dưỡng từ khoa học hiện đại và phương pháp luận của nó, không phát triển nghiên cứu phân tích giảm thiểu cần thiết, chưa thực sự mở ra con đường đến vi mô và hiểu vĩ mô từ vi mô, chưa phát triển nghiên cứu thí nghiệm cần thiết, nên tư tưởng luận hệ thống của nó chỉ là “dạng sơ khai” hoặc “luận hệ thống đơn giản”. Vì vậy, y học cổ truyền Trung Quốc phải khắc phục những thiếu sót lịch sử này mới có thể tiến lên luận hệ thống khoa học hiện đại.
Sau hơn 40 năm, phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại đã đạt được nhiều thành tựu lớn, thúc đẩy sự phát triển y học Trung Quốc. Những thành tựu này, nếu khái quát bằng phương pháp luận, chính là việc đưa các phương pháp nghiên cứu y học hiện đại vào nghiên cứu lý luận, phương pháp, phương thuốc, bài thuốc của y học cổ truyền Trung Quốc. Do các phương pháp này khác với tư tưởng toàn bộ và luận hệ thống đơn giản của y học cổ truyền Trung Quốc, đôi khi gây tranh cãi, người ta lo ngại rằng phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại đã lệch khỏi hệ thống y học cổ truyền Trung Quốc, lo sợ “đông y hóa tây y”. Lo ngại này thực ra là không cần thiết, đôi khi còn mâu thuẫn. Ví dụ, dùng miễn dịch học để giải thích “chính khí” trong y học cổ truyền Trung Quốc, dùng học thuyết ổn định để giải thích “âm bình dương túc”, nhưng lại im lặng không nhắc đến y học hiện đại, dường như miễn dịch học, học thuyết ổn định chẳng liên quan gì đến y học hiện đại. Trong các nghiên cứu kiểu này, người ta cố ý tránh né các thành tựu và chi tiết hiện đại của miễn dịch học, cơ chế điều tiết ổn định cụ thể (như hệ thống tín hiệu, hệ thống thụ thể…), dường như chỉ cần đi sâu vào chi tiết cụ thể là có nguy cơ “tây y hóa”. Việc nhấn mạnh quá mức vào tổng hợp toàn bộ này thực chất vẫn là “kể lại mà không sáng tạo”, thông qua hình thức “biện luận” để tự hoàn thiện. Phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại nên tận dụng tri thức và công nghệ mới nhất của y học hiện đại để không ngừng đạt được kết quả và tiến triển mới.
Nhiều ý kiến phản đối hơn đến việc vận dụng phương pháp phân tích giảm thiểu trong phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại. Ví dụ, cho rằng nghiên cứu thuốc Đông y phải là đơn phương, phải dùng theo chứng, nếu nghiên cứu đơn vị thuốc, đặc biệt là phân tích thành phần hoạt tính, thì không phải là nghiên cứu thuốc Đông y. Nhưng phát hiện artemisinin lại khiến họ bối rối, vừa không muốn thừa nhận đây là thành quả hiện đại hóa thuốc Đông y, vừa không thể phủ nhận đóng góp to lớn của nó đối với y tế toàn cầu. Những vấn đề kiểu này, khi nhìn từ góc độ phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại, rất dễ giải quyết. Mục tiêu của phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại là sáng tạo ra nền y học và dược học mới, từ thuốc Đông y tìm ra thuốc chống sốt rét hiệu quả mới, là đóng góp mới của y học cổ truyền Trung Quốc đối với nhân loại. Tất nhiên, nghiên cứu thuốc Đông y trong phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại không giới hạn chỉ nghiên cứu đơn vị thuốc. Việc kết hợp phân tích và tổng hợp để nghiên cứu đơn phương, nghiên cứu dùng theo chứng cũng đã đạt được thành quả.
Tóm lại, sức sống mạnh mẽ của phương pháp kết hợp y học cổ truyền Trung Quốc và y học hiện đại nằm ở chỗ nó một cách hiệu quả đưa phương pháp nghiên cứu hiện đại – tức là phương pháp kết hợp phân tích và tổng hợp – vào nghiên cứu lý luận, phương pháp, phương thuốc, bài thuốc của y học cổ truyền Trung Quốc.
|
