Đông Chí là một tiết khí rất quan trọng, đồng thời cũng là một ngày lễ trọng đại. Ngày của Đông Chí rơi vào khoảng ngày 22 hoặc 23 tháng Mười hai hàng năm, nguồn gốc của nó có liên hệ trực tiếp với lịch pháp. Cổ nhân từng nói: “Cửu chỉ Vĩ, lúc này âm khí đạt cực thịnh, dương khí bắt đầu nảy mầm, nhật hành nam chí, bán cầu Bắc có ngày ngắn nhất, đêm dài nhất.” Câu nói “nhật đoạn”, “nhật đoạn chí” này từ góc nhìn lý luận Âm Dương giải thích rằng sự đến của Đông Chí là lúc âm khí đạt cực điểm rồi suy giảm, dương khí bắt đầu nảy mầm; từ góc độ thiên văn học, nó minh xác chỉ ra cơ sở về sự thay đổi độ dài ngày đêm, khẳng định rõ ràng rằng ngày Đông Chí là ngày ngắn nhất trong năm, mặt trời gần như chiếu thẳng vào đường chí tuyến Nam. Sau Đông Chí, do vị trí chiếu thẳng của mặt trời dần dịch chuyển về phía Bắc, thời gian ban ngày dần dài ra. Người xưa thường nói: “Ăn bữa cơm Đông Chí, mỗi ngày dài thêm một sợi tơ.” Từ thời Hán đã từng coi Đông Chí là ngày lễ chính thức, các quan văn võ đều được nghỉ một ngày. Tại Đài Loan, người ta còn có câu nói “Đông Chí lớn hơn Tết Nguyên đán”, xem ngày này như một dịp quan trọng không kém Tết. Mỗi khi đến ngày Đông Chí, mọi nhà đều làm bánh trôi, và chia bánh trôi thành hai loại đỏ và trắng. Theo lời truyền miệng của thế hệ trước: “Không ăn viên kim (bánh trôi đỏ), viên ngân (bánh trôi trắng), thì không tăng thêm tuổi tác.” Điều này cho thấy mức độ coi trọng Đông Chí đến đâu.
Ở hầu hết các vùng Trung Quốc, người dân thường bắt đầu “đếm chín” từ ngày Đông Chí, mỗi chín ngày là một tiểu tiết, tổng cộng chín chín tám mươi mốt ngày. Trong dân gian lưu truyền một bài ca dao: “Một chín, hai chín không đưa tay ra ngoài, ba chín, bốn chín đi trên băng, năm chín, sáu chín nhìn cây liễu bên sông, bảy chín sông tan, tám chín chim yến bay về, chín chín thêm một chín, cày cấy khắp nơi.” Bài ca dao này mô tả sinh động sự thay đổi theo mùa ở các thời điểm khác nhau, thể hiện trí tuệ của nhân dân lao động Trung Hoa. Ba chín là thời điểm lạnh nhất, lượng nhiệt tích tụ trong đất ít nhất, vì vậy có câu nói “lạnh nhất là ba chín”. Tại vùng lưu vực Trường Giang, còn có khung cảnh mê hoặc: “Dù trời lạnh, nhưng hoa mai vẫn đua nở.”
Thiết yếu quan trọng như vậy, tôi muốn tập trung vào việc dưỡng sinh dành cho bạn bè trung niên và người già, đặc biệt là người trung niên – thế hệ chịu trách nhiệm nặng nề về xã hội và gia đình, thêm vào đó là nhịp sống nhanh chóng trong thế kỷ mới cùng nhiều mâu thuẫn thực tế trong đời sống, khiến họ thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng, bận rộn. Nếu không chú ý bảo dưỡng bản thân lâu dài, chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần.《Linh Khúc·Thiên Niên》nói: “Sinh mệnh… ba mươi tuổi, ngũ tạng ổn định, cơ thịt kiên cố, huyết mạch đầy đủ, nên thích đi bộ; bốn mươi tuổi, ngũ tạng lục phủ, thập nhị kinh mạch đều đạt trạng thái cường thịnh bình ổn, da thịt bắt đầu thưa giãn, sắc đẹp suy tàn, tóc rụng vài chỗ, bình tĩnh không rung chuyển, nên thích ngồi; năm mươi tuổi, can khí bắt đầu suy yếu, lá gan bắt đầu mỏng, mật giảm, mắt bắt đầu kém.” Những câu chữ ngắn gọn này tóm tắt đặc điểm sinh lý và tâm lý của người trung niên, đồng thời chỉ ra rằng tuổi trung niên là điểm chuyển biến trong hành trình cuộc sống, hoạt động sinh mệnh bắt đầu từ thịnh sang suy. Dù vậy, điều này không đáng sợ.《Cảnh Nghiệp Toàn Thư·Trung Hưng Luận》nói: “Người ở tuổi trung niên, nên sửa soạn lại một lần thật kỹ, thì có thể tái lập nền tảng, còn giữ được nửa phần sức mạnh.” Sách này dạy chúng ta rằng nếu người trung niên biết vận dụng phương pháp dưỡng sinh một cách khoa học, điều chỉnh hợp lý, có thể duy trì năng lượng dồi dào, phòng ngừa lão hóa sớm, đạt mục đích sống lâu và khỏe mạnh.
Chìa khóa dưỡng sinh cho người trung niên:
Một, tĩnh thần thiểu tư (tức là “tráng bất cạnh thời, tinh thần diệt tưởng”) yêu cầu người trung niên
1. Tinh thần thoải mái lạc quan, không lo nghĩ phiền não vì những chuyện nhỏ nhặt, không tranh danh lợi, không lo mất mát hay được hưởng;
2. Chú ý sử dụng trí óc hợp lý, chủ động phát triển trí tuệ, rèn luyện tính cách tốt, tìm kiếm trụ cột tinh thần cho sự nghiệp;
3. Học cách chiêm ngưỡng ưu điểm của người khác, sau giờ làm việc hay học tập nên nghe nhạc, điều này sẽ mang lại niềm vui vô tận;
4. Chú ý trang phục phù hợp, trang phục phải phù hợp với hoàn cảnh, tâm trạng trẻ trung hóa để kích thích tinh thần, tăng thêm niềm vui sống.
Hai, lao nhi vụ quá (《Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương·Đạo Lâm Dưỡng Tính》có nói: “Dưỡng tính chi đạo, thường muốn tiểu lao, nhưng đừng quá mệt mỏi hay ép buộc bản thân vượt quá khả năng”)
1. Tránh vận hành liên tục quá tải, phòng tránh mệt mỏi tích tụ gây bệnh;
2. Dựa theo tình trạng bản thân điều chỉnh nhịp sống, thiết lập quy luật sinh hoạt mới;
3. Sử dụng mọi cơ hội để vận động vừa phải, có câu tục ngữ: “Động một chút vào mùa đông, ít bệnh hơn; lười biếng một chút vào mùa đông, uống cả bát thuốc.” Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tập thể dục vào mùa đông.
Ba, tiết dục bảo tinh (《Dưỡng Tính Diên Mệnh Lục》nói: “Tráng nhi thanh sắc hữu tiết giả, cường nhi thọ”)
1. Không được phóng túng dục vọng. Phải căn cứ vào tình hình bản thân tiết chế chuyện phòng the, không được vì phòng the không điều độ mà làm tổn thương nội tạng, tổn hại thận khí. Thận là gốc tiên thiên, thận tinh đầy đủ thì ngũ tạng lục phủ đều mạnh mẽ, khả năng kháng bệnh cao, thân thể khỏe mạnh thì sống lâu. Ngược lại, thận tinh thiếu hụt thì ngũ tạng suy yếu, dễ mắc bệnh, chết sớm.《Thai Định Dưỡng Sinh Chủ Luận》nói: “Ba mươi tuổi, tám ngày một lần xuất tinh; bốn mươi tuổi, mười sáu ngày một lần xuất tinh, người yếu hơn thì càng phải thận trọng, người năm mươi tuổi, hai mươi ngày một lần xuất tinh. … Nếu duy trì suốt đời, sẽ trừ bệnh, kéo dài tuổi thọ, già vẫn khỏe mạnh.” Điều này cho thấy việc kiểm soát sinh hoạt tình dục nghiêm khắc và có quy luật là điều kiện cần thiết để sống khỏe và sống lâu.
2. Dưỡng huyết cố tinh. Y học gia thời Đường, Tôn Tư Mạo, nói: “Nam tử quý tại thanh tâm quả dục dĩ dưỡng kỳ tinh, nữ tử ứng bình tâm định trí dĩ dưỡng kỳ huyết,” tức là nam giới lấy tinh làm trọng, nữ giới lấy huyết làm dùng, nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiết dục bảo tinh. Y học gia Đông Hán, Trương Trọng Cảnh, nói: “Phàm người ít dục mà sinh ra con cái, quý mà thọ; nhiều dục mà sinh ra con cái, thấp kém mà chết sớm,” minh chứng rằng tiết dục bảo tinh không chỉ có lợi cho sức khỏe, mà còn là điều kiện tiên quyết cho sinh sản tốt và nuôi dưỡng con cái khỏe mạnh.
Vậy người già có những thay đổi sinh lý như thế nào?《Linh Khúc·Thiên Niên》nói: “Sáu mươi tuổi, tâm khí bắt đầu suy yếu, buồn bã khó chịu, huyết khí buông lỏng, nên thích nằm nghỉ; bảy mươi tuổi, tỳ khí hư, da dẻ khô héo; tám mươi tuổi, phổi khí suy yếu, hồn rời khỏi thân, nên nói hay sai sót…” Sự thoái hóa tự nhiên về ngũ tạng, huyết khí, tinh thần như vậy cũng ảnh hưởng đến tâm lý, biểu hiện ra trạng thái cô đơn, tuổi già, buồn bã, nghi ngờ, dễ nóng giận... Chính vì sự suy giảm về tính ổn định và khả năng kiểm soát tâm lý như vậy, người già dễ mắc bệnh và khó hồi phục. Vì vậy, trong chăm sóc sức khỏe, nên đề cao phương pháp dưỡng tâm, điều dưỡng dinh dưỡng làm chính; thuận theo thời tiết, chăm sóc sinh hoạt, dùng thuốc hỗ trợ làm phụ.
Một, (dưỡng tâm – biết đủ, khiêm nhường, già mà không lười biếng)
Duy trì tâm thế “khiêm nhường, nhượng bộ, kính người, giữ mình”, “biết đủ không bị nhục, biết dừng không gặp nguy hiểm”, tức là đối xử với đời sống rộng rãi, khoan dung, khiêm nhường, sống biết đủ, không tham dục, giữ tâm hồn luôn trẻ trung, yêu đời, tự tin, thường xuyên dùng trí óc. Y học gia thời Tống, Trần Trực, trong sách《Thọ Thân Dưỡng Lão Tân Thư》có viết một bài thơ: “Tự thân có bệnh tự mình biết, bệnh thân còn phải tự chữa, tâm tĩnh thì thân cũng tĩnh, tâm sinh thì bệnh sinh.” Bài thơ này cảnh báo chúng ta rằng chỉ khi tự chăm sóc tâm lý mới có thể ngăn ngừa bệnh tật do tình cảm gây ra.
Hai, điều dưỡng dinh dưỡng (cẩn trọng điều chỉnh khẩu vị)
1. Ăn đa dạng: ngũ cốc, trái cây, thịt, rau củ phối hợp hợp lý, nên dùng thực phẩm giàu canxi.
2. Ăn thanh đạm: do đặc điểm vị giác và tiêu hóa yếu ở người già, không nên ăn đồ đậm đặc, béo ngậy, mặn. Theo quan điểm dinh dưỡng hiện đại, khẩu phần ăn của người già nên “ba nhiều ba ít”: protein, vitamin, chất xơ nhiều; đường, mỡ, muối ít.
3. Ăn ấm, mềm, chín: do dương khí ngày càng suy yếu, tỳ vị thích ấm ghét lạnh, nên ăn đồ ấm để bảo vệ tỳ thận. Do tuổi già răng lung lay rụng, nhai khó, nên ăn đồ mềm, chín.
4. Ăn ít, ăn chậm: “Người lớn tuổi không nên ăn no một lần, chỉ nên ăn nhiều lần nhỏ, khí dưỡng sẽ luôn tồn tại.” Đề nghị người già ăn nhiều bữa nhỏ, đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng mà không tổn hại tỳ vị.
Ba, thuận theo thời tiết (thuận theo bốn mùa, thích nghi với rét nóng)
Khuyên người già nên “tuân theo phương pháp dưỡng sinh theo bốn mùa, thuận theo khí thịnh suy của ngũ hành, cung kính hiếu thảo, cẩn trọng không được lơi lỏng.” Nghĩa là thiên địa, bốn mùa, vạn vật đều ảnh hưởng đến hoạt động sinh mệnh của con người. Muốn cân bằng bản thân trong tự nhiên, trước hết phải thuận theo quy luật tự nhiên, thích nghi với sự thay đổi theo bốn mùa, hiểu rằng “người giỏi nhất là thường mong sống vui vẻ.” Chỉ khi đó mới có thể già mà vẫn khỏe mạnh, sống lâu bền.
Bốn, chăm sóc sinh hoạt (sinh hoạt có quy luật, không làm quá sức)
“Sinh hoạt có quy luật, dưỡng thần; không làm quá sức, dưỡng tinh.” Người già nếu sắp xếp sinh hoạt hợp lý, có thể dưỡng thần khí, làm việc và nghỉ ngơi điều độ giúp dưỡng tinh thận. Nên cố gắng làm được: “Đi không vội, nghe không quá tai, nhìn không quá mắt, ngồi không quá lâu, nằm không quá mệt.”
Năm, dùng thuốc hỗ trợ (cố nguyên tiên thiên, bảo hậu thiên khí)
Điều kiện quan trọng để sống khỏe và sống lâu là thể chất tiên thiên mạnh mẽ và dinh dưỡng hậu thiên đầy đủ. Do chức năng cơ thể người già suy giảm, ngoài việc điều dưỡng các phương diện khác, một số dược liệu có thể giúp tăng cường sức khỏe. Dùng thuốc dưỡng sinh nên tập trung vào việc cố nguyên tiên thiên, bảo vệ hậu thiên khí. “Nguyên tiên thiên” tức là thận là gốc tiên thiên, là gốc rễ sinh mệnh. Thận khí đầy đủ, khả năng chuyển hóa của cơ thể mạnh, tốc độ lão hóa chậm; “hậu thiên khí” là tỳ vị là hậu thiên khí, là nguồn gốc sinh hóa khí huyết, tất cả các chất dinh dưỡng cần thiết cho hoạt động sinh mệnh đều dựa vào tỳ vị cung cấp. Vì vậy, dưỡng sinh thuốc cho người già nên tập trung vào việc bảo vệ tỳ và thận. Nguyên tắc dùng thuốc nên tuân thủ: nhiều bổ ít tả; thuốc nên dịu nhẹ, liều lượng nhỏ; chú trọng tỳ thận, cân bằng ngũ tạng; phân loại bổ dưỡng, điều hòa âm dương; nắm đúng thời điểm, quan sát quy luật; dùng nhiều dạng viên, tán, thang, ít dùng dạng sắc nước; kết hợp thuốc và thực phẩm, tùy tình hình mà dẫn dắt. Như vậy mới có thể bổ sung thiếu hụt, cứu chữa bất cập, phòng bệnh, kéo dài tuổi thọ.
Cuối cùng, xin thông báo với mọi người rằng từ ngày Đông Chí, hãy thường xuyên ăn món thịt dê nấu củ cải trắng – đây là món ăn đầu tiên trong thực đơn hoàng gia vào ngày Đông Chí. Cách làm cụ thể như sau:
Thịt dê nấu củ cải trắng
[Nguyên liệu] Củ cải trắng 500 gram, thịt dê 250 gram, gừng, rượu nấu, muối vừa đủ.
[Cách làm] Củ cải trắng, thịt dê rửa sạch cắt miếng, cho vào nồi nước vừa đủ, đun sôi thịt dê trong 5–6 phút, vớt ra, đổ nước đi, thay nước mới, đun sôi lại, cho thịt dê, gừng, rượu nấu, muối vào, hầm đến khi chín tới 6 thành, cho củ cải trắng vào hầm đến chín.
[Công dụng] Bổ khí, ích hư, ôn trung hạ. Rất thích hợp với người bị đau lưng gối, mệt mỏi, thận hư dương suy, tỳ vị hư hàn.
Xào nấm đôi:
[Nguyên liệu] Nấm hương ngâm nước, nấm tươi bằng nhau, dầu thực vật, xì dầu, đường, bột năng, hạt nêm, muối, rượu gạo, tỏi băm, nước dùng, dầu mè vừa đủ.
[Cách làm] Nấm hương, nấm tươi rửa sạch cắt miếng, chảo nóng cho dầu, cho nấm đôi xào sơ, cho tỏi, xì dầu, đường, rượu gạo xào tiếp, để thấm vị, thêm nước dùng đun sôi, cho hạt nêm, muối, dùng bột năng hồ hóa, rưới dầu mè lên, bày ra đĩa.
[Công dụng] Bổ tỳ vị, hóa đàm tán hàn.
Món ăn này có thể tăng cường chức năng miễn dịch của cơ thể, đặc biệt phù hợp với người bị mỡ máu cao.
Dầu mè trộn rau chân vịt
[Nguyên liệu] Rau chân vịt 1 cân, muối, dầu mè vừa đủ.
[Cách làm] Rau chân vịt rửa sạch, luộc qua nước sôi, vớt ra cho vào đĩa, thêm muối vừa đủ, rưới dầu mè lên.
[Công dụng] Thông mạch, mở ngực, hạ khí, điều trung, chống khát, nhuận khô.
Ngoài ra, khuyên mọi người nên ăn nhiều củ mài (có thể hấp, nấu đều được), nó có công dụng kiện tỳ, bổ phế, cố thận, ích tinh.
Tình trạng kiêng kỵ trong ăn uống:
Khi ăn củ cải không được ăn kèm với nhân sâm, sâm tây, thục địa.
Thịt dê không được ăn cùng bí ngô.
Phương thuốc dưỡng sinh phổ biến trong “bổ Đông”:
Tám chân (Đương qui, Địa hoàng, Cúc hoa, Thược dược, Bạch truật, Phục linh, Đại táo, Cam thảo)
Bốn vị (Đương qui, Thược dược, Xuyên khung, Địa hoàng) (Liên tử, Tả thiệt, Sơn dược, Phục linh)
Phương đơn (Nhân sâm, Đương qui, Điền thất, Đỗ trọng)
Cách dùng: Cho các vị thuốc đã chuẩn bị vào túi vải (theo tình trạng bản thân có thể chọn 8 vị, 4 vị hoặc đơn vị), bỏ vào nồi đất lớn, đổ nước sạch ngâm 30 phút, rửa sạch gia cầm, chân heo, thận heo, cá đuối, rùa, rồi cho vào nồi cùng thuốc hầm, đun sôi rồi hầm nhỏ lửa đến khi thành phần hiệu dụng thấm hết vào nước hầm, thịt mềm xương dễ nhai, mùi thơm ngon của món hầm thuốc chắc chắn sẽ khiến bạn thèm thuồng.
|
