Mỗi năm từ ngày 7 đến 9 tháng 9 dương lịch là Bạch Lộ. Bạch Lộ là một tiết khí điển hình của mùa thu, từ ngày này trở đi, sương đọng lại ngày càng đậm đặc thành sương, vì vậy có tên là Bạch Lộ. Trong sách lịch pháp nói: “Chỉ Kim là Bạch Lộ, âm khí dần nặng, lạnh thành sương, vì vậy gọi là Bạch Lộ.” Lúc này Mặt Trời đạt độ kinh 165. Do thời tiết đã lạnh, hơi nước trong không khí mỗi đêm thường kết tụ thành giọt sương trắng trên cây cỏ, chim chóc cũng bắt đầu chuẩn bị cho mùa đông. Trong "Lễ Ký · Nguyệt Lệnh" ghi: “Phong mù đến, hồng yến đến, huyền điểu trở về, quần điểu dưỡng tu.” Nghĩa là tiết này là thời điểm hồng yến bay về phía nam tránh rét, các loài chim bắt đầu tích trữ quả khô lương thực để dành cho mùa đông. Có thể thấy Bạch Lộ thực chất là biểu tượng cho sự chuyển lạnh của thời tiết.
Ở các khu vực khác nhau trong Trung Quốc, cảnh vật vào tiết Bạch Lộ cũng khác nhau. Miền Bắc đã có hơi nước kết tụ, trong khi một số khu vực miền Nam vẫn còn hương hoa nồng nàn, từng có câu: “Bạch Lộ thời điểm hoa quế thơm.” Ngoài ra, tiết Bạch Lộ còn có tục kiêng gió mưa, ví dụ như: “Ngày Bạch Lộ gió đông bắc, mười quả bông (quả cotton) chín mươi quả bị rữa; ngày Bạch Lộ gió tây bắc, mười quả bông chín mươi quả trống rỗng,”… Những câu tục ngữ này cho thấy rõ sự coi trọng của nông dân đối với tiết khí.
Bạch Lộ là thời điểm bắt đầu mùa thu mát mẻ thực sự, nhiều người khi điều dưỡng cơ thể chỉ tập trung vào việc bổ sung dinh dưỡng từ hải sản, thịt, mà quên mất các bệnh dễ xảy ra theo mùa, gây tổn hại cho bản thân và gia đình, ảnh hưởng đến học tập và công việc. Tôi muốn nhắc nhở mọi người rằng trong tiết Bạch Lộ cần tránh các bệnh về mũi, hen suyễn và viêm phế quản. Đặc biệt đối với những người bị dị ứng dẫn đến các bệnh trên, cần thận trọng trong điều chỉnh chế độ ăn. Người bị hen suyễn do dị ứng, nên hạn chế hoặc không ăn cá, tôm, hải sản, rau củ muối chua, đồ nướng, đồ cay, mặn, chua, ngọt, mỡ, phổ biến nhất là cá thu, cua, tôm, hẹ, hoa vàng, hồ tiêu, v.v. Nên ăn thực phẩm thanh đạm, dễ tiêu hóa, giàu vitamin. Nghiên cứu y học hiện đại chứng minh chế độ ăn nhiều muối có thể làm tăng phản ứng của phế quản; ở nhiều nơi, tỷ lệ mắc hen suyễn tỷ lệ thuận với lượng muối bán ra, điều này cho thấy người bị hen suyễn không nên ăn quá mặn. Trong thực phẩm, mỗi loại có tính, vị, quy kinh, thăng giáng trầm phù và tác dụng bổ, tả khác nhau. Các tính chất khác nhau có tác dụng khác nhau, phù hợp với các nhóm người khác nhau, vì vậy mỗi người cần điều chỉnh chế độ ăn theo sự thay đổi của tiết khí.
Ăn uống như một biện pháp bảo vệ sức khỏe trước tiên nhằm mục đích phòng bệnh, kéo dài tuổi thọ. Đồng thời, tác dụng nuôi dưỡng cơ thể của thực phẩm chính là một biện pháp phòng ngừa sức khỏe quan trọng. Việc sắp xếp chế độ ăn hợp lý có thể đảm bảo dinh dưỡng cho cơ thể, giúp ngũ tạng hoạt động mạnh mẽ, khí huyết dồi dào. Như trong "Hoàng Đế Nội Kinh" nói: “Chính khí tồn tại, tà khí không thể xâm nhập.” Khi chính khí mạnh, tà khí không có cơ hội xâm nhập vào cơ thể, tự nhiên sẽ duy trì trạng thái khỏe mạnh. Nghiên cứu y học hiện đại chứng minh nếu cơ thể thiếu một số chất dinh dưỡng sẽ dẫn đến bệnh tật. Ví dụ thiếu protein và carbohydrate sẽ gây rối loạn chức năng gan; thiếu vitamin nào đó sẽ gây bệnh mù đêm, bệnh beriberi, viêm miệng, bệnh scurvy, bệnh xương mềm, v.v.; nếu thiếu một số vi khoáng chất như thiếu calcium sẽ gây bệnh còi xương, thiếu phospholipid gây suy nhược thần kinh, thiếu iốt gây bướu cổ, thiếu sắt gây thiếu máu, thiếu kẽm và molypden gây phát triển cơ thể kém, v.v. Chỉ khi bổ sung đầy đủ các thành phần thực phẩm này, hoặc bổ sung có chọn lọc, mới có thể phòng ngừa và điều trị các bệnh này. Các bậc thầy Đông y từ hơn một nghìn năm trước đã ghi chép việc dùng gan động vật để phòng bệnh mù đêm, dùng rong biển để phòng bệnh bướu cổ, dùng vỏ ngũ cốc, bột mì để phòng bệnh beriberi, dùng trái cây và rau củ để phòng bệnh scurvy.
Trong dưỡng sinh mùa thu, đặc biệt là khi tiết khí thay đổi, chúng ta không chỉ cần điều chỉnh chế độ ăn toàn diện mà còn cần tăng cường một số thực phẩm giàu dưỡng chất để phòng bệnh, đồng thời tận dụng tác dụng đặc thù của một số thực phẩm, dùng trực tiếp để phòng ngừa một số bệnh. Ví dụ dùng hành lá, gừng, đậu khấu, rau mùi để phòng và chữa cảm lạnh; dùng nước củ cải đỏ, nước anh đào để phòng bệnh sởi; dùng nước sắc củ cải trắng, ô liu tươi để phòng bệnh bạch hầu; dùng trái vải để phòng viêm miệng, hôi miệng do viêm dạ dày; dùng cháo củ cải đỏ để phòng chóng mặt. Khi người Trung Quốc ngày càng quan tâm đến chất lượng cuộc sống, giới y học quốc tế cũng ngày càng chú ý đến vai trò của thực phẩm trong việc phòng bệnh. Các nhà khoa học đã phát hiện và chứng minh nhiều loại thực phẩm có thể phòng ngừa và hỗ trợ điều trị các bệnh khác nhau. Ví dụ phát hiện khổ qua, măng tây, rau má đều có tác dụng phòng ngừa và chống ung thư. Ngoài ra, thói quen ăn uống và phương pháp ăn uống trong phòng bệnh ngày càng nhận được sự quan tâm của các nhà khoa học.
“Nan Kinh” ghi: “Con người nhờ ăn uống để sống, ngũ cốc vị, thấm da (dưỡng da), no bụng, làm đẹp lông tóc.” Đây là lời nhận xét của người xưa về vai trò dinh dưỡng của thực phẩm cách đây hai ngàn năm. Có thể thấy, dinh dưỡng thực phẩm không chỉ là nền tảng sống sót của con người, mà khi các chất dinh dưỡng trong thực phẩm (theo Đông y gọi là “thủy cốc tinh vi”) chuyển hóa thành mô và năng lượng trong cơ thể, lại là điều kiện vật chất đảm bảo cho sự vận động sống.
Bạch Lộ là tiết khí điển hình của mùa thu, vì vậy không thể không xem xét đặc điểm khí hậu mùa thu – khô hanh, tức là điều mà người ta thường gọi là “khô thu”. Ta nói tà khô tổn thương cơ thể, dễ làm tổn hao tân dịch, dẫn đến các triệu chứng như miệng khô, môi khô, mũi khô, họng khô, đại tiện khô cứng, da khô nứt nẻ. Có nhiều cách phòng ngừa khô thu, có thể ăn nhiều thực phẩm giàu vitamin, hoặc dùng một số vị thuốc Đông y có tác dụng tuyên phổi hóa đàm, dưỡng âm ích khí như nhân sâm, sơn tham, tây dương sâm, bách hợp, hạnh nhân, xuyên bối, v.v., đều có hiệu quả tốt trong việc giảm khô thu. Với người bình thường, các món ăn thuốc, thực phẩm dưỡng sinh đơn giản và dễ chấp nhận hơn.
Dưới đây là một số phương thuốc và thực phẩm dưỡng sinh.
Cháo bách hợp liên tử:
[Công thức] Liên tử, bách hợp mỗi thứ 30 gram, thịt nạc thăn 200 gram.
[Cách làm] Liên tử, bách hợp ngâm nước 30 phút, thịt nạc rửa sạch, cho vào nồi nước lạnh đun sôi (luộc sơ), vớt ra. Cho nước sạch vào nồi, cho liên tử, bách hợp, thịt nạc vào nấu chín (có thể thêm muối, mì chính cho vừa vị).
[Công hiệu] Thanh nhuận phổi khô,止 ho tiêu viêm. Phù hợp với người mắc viêm phế quản mạn tính.
Thịt gà trái bưởi:
[Nguyên liệu] Bưởi (tốt nhất là bưởi để qua đông) 1 quả, gà trống 1 con, muối ăn vừa đủ.
[Cách làm] Gà bỏ lông, nội tạng rửa sạch, bưởi bỏ vỏ, giữ thịt. Cho bưởi vào bụng gà, cho vào nồi hấp cách thủy, hấp chín, khi lấy ra cho muối ăn vào là xong.
[Công hiệu] Bổ phổi ích khí, hóa đàm止 ho.
Thịt gà ngọc bạch quả:
[Nguyên liệu] Ngọc bạch quả (bạch quả) 100 gram, thịt gà non không xương 250 gram, lòng trắng trứng 2 quả, nước dùng, đường trắng, rượu绍, bột năng, mì chính, dầu hào, muối ăn, dầu, hành lá vừa đủ.
[Cách làm] Bạch quả bỏ vỏ, xào qua dầu đến khi chín độ 60%, vớt ra, bóc lớp vỏ mỏng. Thịt gà cắt thành miếng vuông cạnh 1 cm, cho vào bát, thêm lòng trắng trứng, muối ăn, bột năng trộn đều. Đun nóng chảo, cho dầu (lượng nhiều hơn), khi dầu sôi đến độ 60%, cho thịt gà vào đảo đều, cho bạch quả vào xào tiếp, khi chín thì đổ cả dầu vào rổ lược bỏ dầu. Sau đó đun nóng chảo, cho hành lá xào thơm, cho rượu绍, nước dùng, muối ăn, mì chính vào, cho thịt gà bạch quả đã xử lý vào đảo đều, dùng bột năng pha loãng tạo độ sánh, cuối cùng rưới dầu hào, trộn đều, lấy ra bày ra đĩa.
[Công hiệu] Bổ khí dưỡng huyết, bình suyễn chỉ带. Phương này có thể dùng làm thực phẩm cho người già mắc viêm phế quản mạn tính, bệnh tim phổi, phổi giãn, và phụ nữ mắc chứng băng huyết.
Thịt kho sắn chiên giòn:
[Công thức] Sắn tươi 500 gram, đường trắng 125 gram, bột đậu 100 gram, dầu thực vật 750 gram (tiêu hao thực tế 150 gram), giấm, mì chính, bột năng, dầu hào vừa đủ.
[Cách làm] Sắn rửa sạch, hấp chín, lấy ra gọt vỏ, cắt thành đoạn dài 1 inch, cắt đôi, dùng dao dẹp. Đun nóng chảo, đổ dầu thực vật, khi dầu đạt độ 70% nóng thì cho sắn vào, chiên đến khi vàng là vớt ra. Đun nóng chảo khác, cho sắn đã chiên vào, thêm đường và hai thìa nước, đun nhỏ lửa 5-6 phút, sau đó chuyển sang lửa lớn, cho giấm, mì chính, bột năng tạo độ sánh, rưới dầu hào, lấy ra bày ra đĩa.
[Công hiệu] Kiện tỳ vị, bổ phổi thận. Phù hợp với người tỳ hư ăn ít, phổi hư ho, thở gấp.
|
