Đây là một tiết khí vô cùng quan trọng, đồng thời là thời điểm lý tưởng để bồi bổ cơ thể. Lập Đông, theo nghĩa chữ Hán, có thể hiểu là: “Lập, khởi đầu; Đông, kết thúc, vạn vật thu gom.” Lập Đông báo hiệu sự bắt đầu của mùa đông. Đã từ thời "Lữ Thị Xuân Thu·Thập nhị nguyệt kỷ" xác lập tám tiết khí: Lập Xuân, Xuân Phân, Lập Hạ, Hạ Chí, Lập Thu, Thu Phân, Lập Đông, Đông Chí. Đây là tám tiết khí quan trọng nhất trong hai mươi bốn tiết khí, đánh dấu rõ ràng quá trình chuyển mùa.
Lập Đông là tiết khí đầu tiên của mùa đông, bắt đầu vào khoảng ngày 8 tháng 11 hàng năm, khi Mặt Trời đạt độ kinh 225. Do chênh lệch vĩ độ Bắc - Nam ở Trung Quốc, nên mùa đông thực sự không phải lúc nào cũng bắt đầu từ "Lập Đông", mà là khi liên tiếp vài ngày nhiệt độ dưới 10 độ C. Nhưng theo quan niệm truyền thống, “Đông” có nghĩa là “kết thúc”, tức là ý nghĩa kết thúc. Đông y cho rằng tiết khí này đến là lúc dương khí ẩn tàng, âm khí cực thịnh, cây cỏ héo úa, động vật ngủ đông, vạn vật hoạt động hướng về nghỉ ngơi, ngủ đông để tích trữ tinh khí, chuẩn bị cho sự sinh sôi mạnh mẽ vào mùa xuân.
Con người tuy không ngủ đông, nhưng dân gian lại có tục lệ “Lập Đông bồi bổ Lập Đông”. Mỗi dịp này, người miền Nam và miền Bắc đều dùng nhiều cách khác nhau để bồi bổ các món ăn quý hiếm, cho rằng chỉ như vậy mới có thể chống lại cái lạnh khắc nghiệt của mùa đông. Vậy trong đời sống thực tế, chúng ta nên chú ý điều gì vào ngày Lập Đông? Cách điều dưỡng ra sao? Đây là chủ đề chính hôm nay.
Sách y học cổ xưa nhất của Trung Quốc, "Hoàng Đế Nội Kinh · Tố Vấn · Tứ Kì Điều Thần Đại Luận", có ghi: “Ba tháng mùa đông, gọi là đóng cửa, nước đóng băng, đất nứt nẻ, đừng làm rối loạn dương khí, đi ngủ sớm, dậy muộn, chờ ánh sáng mặt trời, tâm trí như ẩn núp, như có ý riêng, như có được điều gì, tránh lạnh, tìm ấm, đừng để da lỗ hổng thoát khí, khiến khí bị mất nhanh chóng. Đây là cách ứng phó với khí đông, là đạo lý dưỡng tàng. Nếu ngược lại sẽ tổn thương thận, mùa xuân bị liệt, suy nhược, thiếu sinh khí.” Đoạn văn này diễn giải sâu sắc phương pháp điều dưỡng tinh thần, sinh hoạt và ăn uống, đưa ra nguyên tắc dưỡng sinh cơ thể theo sự thay đổi của thiên nhiên. Nó dạy chúng ta rằng mùa đông là thời kỳ trời lạnh, cây cỏ héo tàn, sinh cơ tiềm ẩn và ẩn giấu, dương khí trong cơ thể cũng theo sự chuyển hóa của thiên nhiên mà ẩn sâu bên trong. Vì vậy, dưỡng sinh mùa đông cần thuận theo quy luật ẩn tàng của thiên nhiên, lấy việc thu âm bảo dương làm gốc. Về điều dưỡng tinh thần, cần “...trí tuệ như ẩn núp, như có ý riêng, như có được điều gì”, cố gắng giữ tĩnh, kiểm soát hoạt động tình chí, duy trì sự an ổn trong tinh thần, kín đáo, tránh phiền nhiễu, để dương khí trong cơ thể có thể ẩn tàng.
Điều dưỡng sinh hoạt nhấn mạnh “đừng làm rối loạn dương khí, đi ngủ sớm, dậy muộn, chờ ánh sáng mặt trời”. Nghĩa là trong mùa đông lạnh giá, không nên làm rối loạn dương khí, phá vỡ chức năng sinh lý chuyển hóa âm dương trong cơ thể. Như lời nói: “Mùa đông trời đất kín, huyết khí ẩn tàng, người không nên làm việc mệt nhọc, ra mồ hôi, làm thất thoát dương khí.” Vì vậy, đi ngủ sớm, dậy muộn, thức dậy khi mặt trời mọc, đảm bảo giấc ngủ đầy đủ, giúp dương khí ẩn tàng, âm tinh tích lũy. Mặc quá ít, quá mỏng, hoặc phòng quá lạnh dễ dẫn đến cảm lạnh và tổn hại dương khí. Ngược lại, mặc quá nhiều, quá dày, phòng quá ấm sẽ khiến lỗ chân lông giãn nở, dương khí không thể ẩn tàng, tà hàn dễ xâm nhập. Đông y cho rằng: “Hàn là tà âm, thường tổn thương dương khí.” Dương khí trong cơ thể giống như mặt trời trên trời, ban phát ánh sáng và ấm áp cho tự nhiên, nếu mất nó thì vạn vật không thể sống. Cũng vậy, nếu cơ thể không có dương khí, sẽ mất sức sống chuyển hóa và trao đổi chất. Vì vậy, điều dưỡng sinh hoạt sau Lập Đông cần nhớ “dưỡng tàng”.
Điều dưỡng ăn uống cần tuân theo lời dạy cổ xưa: “Dưỡng âm vào đông hè”, “đừng làm rối loạn dương khí”, “bổ khi hư, ấm khi lạnh”. Điều chỉnh khẩu phần ăn theo sự thay đổi theo mùa. Trong "Ẩm Thiện Chính Yếu" của Hư Tư Huệ đời Nguyên viết: “...Khí đông lạnh, nên ăn ngũ để trị lạnh bằng tính ấm.” Nghĩa là nên ăn ít đồ sống lạnh, nhưng cũng không nên quá nóng, lựa chọn một cách có chọn lọc các món ăn bổ âm, ẩn dương, giàu năng lượng. Đồng thời nên ăn nhiều rau củ tươi để tránh thiếu vitamin, ví dụ như thịt bò, thịt cừu, gà đen, cá chép, uống nhiều sữa đậu nành, sữa bò, ăn nhiều củ cải, rau xanh, đậu phụ, nấm mèo. Cần lưu ý rằng Trung Quốc rộng lớn, địa lý đa dạng, phong cách sống khác nhau, dù cùng là mùa đông, điều kiện khí hậu ở vùng Tây Bắc và vùng ven biển Đông Nam lại hoàn toàn khác biệt. Ở vùng Tây Bắc, thời tiết mùa đông lạnh giá, nên bồi bổ bằng các thực phẩm ấm nóng mạnh, như thịt bò, thịt cừu, thịt chó; còn ở vùng nam sông Trường Giang, dù đã vào đông, nhưng nhiệt độ vẫn ấm hơn vùng Tây Bắc, nên bồi bổ bằng các món vị ngọt ấm nhẹ, như gà, vịt, cá; ở vùng núi cao, nơi mưa ít và khí hậu khô hanh, nên dùng các thực phẩm ngọt, sinh tân dịch như trái cây, đường phèn. Ngoài ra, cần tùy người mà chọn, vì thực phẩm có ngũ cốc, thịt, quả, rau, con người có nam nữ, già trẻ, thể chất có hư thực, hàn nhiệt khác nhau. Dựa theo quy luật sinh trưởng của cơ thể, nguyên tắc dưỡng sinh Đông y, trẻ em trọng dưỡng, trung niên trọng điều, người già trọng bảo, người già yếu trọng kéo dài tuổi thọ. Vì vậy, “bồi bổ mùa đông” cần chọn lựa có mục đích, cụ thể là bổ nhẹ, bổ ấm, bổ nhỏ, bổ lớn, tuyệt đối không nên bồi bổ mù quáng. Cụ thể trên bàn ăn, tôi xin giới thiệu một số món ăn dưỡng sinh phù hợp với mọi lứa tuổi, vừa dịu nhẹ vừa dễ làm.
Cháo mè đen (Bản thảo cương mục):
[Nguyên liệu] Mè đen 25 gram, gạo tẻ 50 gram.
[Cách làm] Mè đen rang chín, nghiền thành bột, gạo tẻ rửa sạch, cùng mè đen nấu trong nồi, đun sôi lửa to, chuyển sang lửa nhỏ nấu thành cháo.
[Công hiệu] Bổ can thận, dưỡng ngũ tạng.
Ghi chú: Phương này thích hợp hơn cho người lớn tuổi thể chất yếu, có tác dụng phòng ngừa lão hóa sớm.
Ốc nhồi hấp gà già (Bản thảo cương mục thập di):
[Nguyên liệu] Đông trùng hạ thảo 5 viên, gà trống già 1 con, rượu gạo, gừng, hành lá, muối ăn vừa đủ.
[Cách làm] Gà bỏ lông, nội tạng, rửa sạch, cho vào nồi nước đun sôi, vớt ra khi nước nổi bọt. Cắt đầu gà theo cổ, cho đông trùng hạ thảo vào, buộc dây lại, cho vào bát lớn, thêm rượu gạo, gừng, hành lá, muối, nước vừa đủ, đặt bát vào nồi, hấp cách thủy khoảng 2 giờ đến khi gà chín (có thể hấp bằng nồi hơi).
[Công hiệu] Bổ hư ích tinh, dưỡng âm trợ dương.
Phương này dùng đông trùng hạ thảo làm chủ, trợ dương khí, ích tinh huyết; dùng gà già làm phụ, dưỡng âm bổ hư. Một phương bổ dương, một phương bổ âm, phối hợp với nhau, tạo thành món ăn thuốc bổ hư ích tinh, dưỡng âm trợ dương.
Ghi chú: Người mới cảm nhiễm chưa khỏi không nên ăn.
Cà chua đường phèn củ sen:
[Nguyên liệu] Cà chua 2 quả, củ sen 1 khúc, đường phèn vừa đủ.
[Cách làm] Cà chua bỏ vỏ, luộc củ sen 3-5 phút, cả hai cho vào đĩa, rắc đường phèn lên là xong.
[Công hiệu] Kiện tỳ khai vị, sinh tinh giải khát.
Hy vọng hai món ăn này cùng cháo trong ngày Lập Đông sẽ mang lại niềm vui cho gia đình bạn, đồng thời mong mọi người nâng cao ý thức chăm sóc sức khỏe, nhắc nhở mọi người phòng ngừa cúm sớm. Tôi xin giới thiệu một bài hát dân gian “Cháo Tiên Nhân” dễ học, dễ nhớ, dễ thực hiện: “Một nắm gạo nếp nấu thành cháo, bảy cây hành đầu bảy miếng gừng, nấu chín rồi cho nửa ly giấm, cảm lạnh đau đầu sẽ an toàn.”
|
