Bạch quả là loài thực vật hạt trần cổ xưa nhất “tượng hóa sống”, hiện nay là đặc sản của Trung Quốc, ngoài trồng tự nhiên ở một số rừng thiên nhiên, hầu hết các vùng trong cả nước đều có trồng. Nhân của bạch quả, chính là thứ ta đang nói đến ở đây – bạch quả.
Theo Lý Thời Trân trong “Bản Thảo Cương Mục”: “(loại này) ban đầu sinh ở Nam Giang, lá giống bàn chân vịt, vì vậy gọi là ‘bàn chân vịt’ (quả bàn chân vịt). Từ triều Tống bắt đầu nhập cống, đổi tên thành bạch quả. Vì hình dáng giống quả hạnh nhỏ, nhân màu trắng. Nay gọi là bạch quả.” Như vậy, thời gian sử dụng nó so với “tuổi đời” của nó thì tương đối muộn. Trước tiên là dân gian dùng làm thực phẩm, sau đó nhập cống triều đình, theo đó giá trị tăng vọt! Như thi sĩ Tống Âu Dương Tu từng có câu thơ: “Túi đỏ đầu tiên nhập cống, bạch quả quý ở trung châu”; Dương Vạn Lý viết thơ về bạch quả: “Lửa tàn sâu đậm nối tiếp nhau, vị đắng nhẹ ngọt, hương vị cao nhất. Chẳng nhất thiết quả kê bằng bàn chân vịt, chẳng ngại bạch quả cùng kim đào.” Từ thời Minh trở đi, dần được dùng làm thuốc.
Phương pháp thu hoạch
Bạch quả thu hoạch vào cuối thu khi hạt chín. Hạt có dạng quả hạch, hình elip đến gần tròn, lớp vỏ ngoài có bột trắng, khi chín chuyển sang màu vàng cam. Loại bỏ lớp vỏ ngoài thịt, rửa sạch, phơi khô, là bạch quả quen thuộc có vỏ. Bạch quả tốt nhất là vỏ màu vàng trắng, nhân no tròn, màu sắc bên trong nhạt vàng. Nhân bạch quả có lớp vỏ mỏng bên ngoài. Khi dùng làm thuốc hoặc ăn, cần đập vỡ vỏ, lấy nhân bên trong. Dùng làm thuốc có thể dùng sống hoặc hấp (nấu) chín, rang vàng; khi ăn cần loại bỏ lớp vỏ mỏng và tâm (phôi).
Tính năng và ứng dụng
Bạch quả tính bình, vị ngọt, hơi đắng, cay, có độc nhẹ, vào kinh phế. Có công dụng thu liễm phế, định suyễn, chỉ đới, thu tinh, hóa đàm; dùng ngoài có thể “tiêu độc, diệt trùng”.
Nhân bạch quả chứa nhiều carbohydrate, kế đến là protein, chất béo, cùng với vitamin E, canxi, phốt pho, kali, selen và nhiều thành phần khác, nên có giá trị dinh dưỡng cao. Nhưng thành phần liên quan đến hiệu quả thuốc vẫn chưa rõ ràng. Nghiên cứu dược lý phát hiện nó có tác dụng trừ đàm nhất định, đối với vi khuẩn lao, nấm da gây bệnh có tác dụng ức chế. Các thành phần như axit ginkgo, phenol ginkgo có độc tính nhất định.
Sản phẩm này ngoài dùng làm thực phẩm thông thường, chủ yếu dùng cho các chứng bệnh sau: (1) Hen suyễn, ho đàm. (2) Đới hạ nhiều, dịch trắng, tiểu tiện nhiều hoặc đái dầm, thận khí hư.
Thêm nữa, dùng bạch quả tươi nghiền nát đắp lên da có thể dùng để điều trị nứt tay chân, mũi rượu, nấm da mặt và tay.
Các phương án chính của bạch quả
Định suyễn thang (《Thiết Sinh Chúng Diệu Phương》) điều trị hen suyễn, thở khò khè, lên cơn, đàm nhiều, màu vàng, lưỡi dày, nhờn. Bạch quả (rang vàng) 21 quả, ma hoàng 9 gram, hạnh nhân 6 gram, khương hoa 9 gram, tô tử 6 gram, bán hạ chế 9 gram, hoàng cầm 9 gram, tang bạch bì 9 gram, cam thảo 3 gram. Đun với nước, lấy nước thuốc. Chia làm 3 lần uống. Theo ghi chép trong “Bản Thảo Cương Mục”: lúc đó một hiệu thuốc ở Kim Lăng điều trị hen suyễn bằng phương này, “ai dùng cũng hiệu quả, người đó nhờ đó làm giàu”. Phương này vẫn được dùng phổ biến đến nay.
Thạch bạch quả thang (《Thọ Thế Bảo Nguyên》) điều trị ho lâu ngày, khạc đàm; hoặc dùng cho viêm phế quản mạn tính, ho đàm đặc, thở khó, phế khí hư. Bạch quả, trà nhỏ, hạnh nhân hồ đào mỗi loại 120 gram. Trà nhỏ xào nhẹ, nghiền thành bột mịn, bạch quả, hạnh nhân hồ đào nghiền nát, thêm mật ong 250 gram, đun nhỏ trên bếp thành thang. Mỗi lần uống 1 thìa cà phê, ngày 2–3 lần.
Bạch quả sơn dược bột (《Hiện Đại Thực Dụng Trung Dược》) điều trị tiểu tiện đục, băng huyết ở phụ nữ, chóng mặt. Bạch quả (rang chín), sơn dược mỗi loại bằng nhau. Nướng khô, nghiền thành bột mịn, trộn đều. Mỗi ngày 40 gram, chia 3–4 lần, dùng nước cơm hoặc nước ấm để uống.
Bạch quả hầm gà đen (《Bình Hồ Tập Giản Phương》) điều trị thể hư tỳ thận ở phụ nữ, băng huyết đỏ trắng, lượng nhiều, chất loãng. Bạch quả, liên tử, gạo nếp mỗi loại 15 gram, hồ tiêu 5 gram, gà đen sạch 1 con. Cho bạch quả, liên tử… 4 thứ vào bột, bỏ vào bụng gà đen, buộc chặt bằng chỉ; thêm nước, gừng, muối vừa đủ; hầm nhỏ lửa đến khi chín nhừ. Chia làm 3–4 lần ăn.
Thái bạch quả (phương trong《Bản Thảo Cương Mục》) điều trị tiểu tiện nhiều hoặc đái dầm. Bạch quả 14 quả, thái chín hoặc nấu chín. Mỗi ngày chia 2 lần ăn.
Ngoài ra, hầm gà bạch quả hoặc nấu gà bạch quả là cách ăn phổ biến nhất trong dân gian: dùng khoảng 50–100 gram nhân bạch quả tươi, 1 con gà sạch (cắt khúc), hầm canh có thể thêm nấm mèo, nấu gà thêm cải xà lách, dùng gừng, muối điều vị ăn. Đối với các chứng bệnh trên cũng có hiệu quả nhất định.
Lưu ý sử dụng
1. Khi dùng làm thuốc, liều lượng nhỏ, mỗi ngày 6–10 gram; khi nấu canh hoặc hầm ăn thì có thể dùng nhiều hơn, nhưng nên dưới 25 gram (liều dùng riêng cho một người).
2. Sản phẩm này có độc nhẹ, không nên ăn sống, đặc biệt không nên ăn quá nhiều. Thời gian ủ độc bạch quả từ 1–12 giờ, có thể thấy buồn nôn, tiêu chảy, đau đầu, sợ hãi, kêu thét, co giật, hôn mê, thậm chí chết. Từ thời Kim Nguyên đã có ghi chép về ngộ độc bạch quả hoặc tử vong.
3. Vì có tính thu liễm, nên người bị ho đàm đặc, khó khạc ra nên thận trọng khi dùng.
|
