บทสนทนาเกี่ยวกับประโยชน์ทางยาและอาหารของเมล็ดกั้น (เมล็ดกั้นขาว)

ต้นยีนนิ่งเป็นพืชที่มีชีวิตเก่าแก่ที่สุดในกลุ่มพืชเปลือยเมล็ด ปัจจุบันเป็นพื้นเมืองของจีน นอกเหนือจากป่าธรรมชาติที่มีอยู่ ยังมีการเพาะปลูกทั่วประเทศ ผลของต้นยีนนิ่ง หรือที่เรียกว่า "เมล็ดกั้น" คือสิ่งที่เราจะพูดถึงในที่นี้
ตามที่หลี่เชียนเจินกล่าวไว้ใน "เฉินเป่ากง": "(สิ่งนี้) เดิมเกิดในภาคใต้ ใบคล้ายเท้าเป็ด จึงเรียกชื่อว่า เท้าเป็ด (เมล็ดเป็ด) ตั้งแต่สมัยซ่งเริ่มส่งมอบให้ราชสำนัก จึงเปลี่ยนชื่อเป็น ยีนนิ่ง เพราะลักษณะคล้ายเมล็ดพืชขนาดเล็ก แต่สีขาว ปัจจุบันเรียกชื่อว่า เมล็ดกั้น" แสดงว่า ใช้ประโยชน์จากสิ่งนี้มานานน้อยกว่าประวัติความเป็นมาของมัน แรกเริ่มเป็นการบริโภคในหมู่ประชาชน ต่อมาจึงส่งมอบให้ราชสำนัก ทำให้คุณค่าเพิ่มขึ้นอย่างมาก! เช่น หยวนซือในสมัยซ่งเขียน诗句ว่า "ถุงแดงส่งมอบให้ราชสำนัก ยีนนิ่งราคาแพงในเขตกลาง"; หยางวานลี่เขียนบทกวีเกี่ยวกับยีนนิ่งว่า "ไฟแดงค้างอยู่ ค่อยๆ ไหม้ รสขมเล็กน้อย หวานเล็กน้อย รสชาติยอดเยี่ยม ไม่จำเป็นต้องเปรียบเทียบกับเมล็ดบัวกับเมล็ดพืชอื่น แต่ยีนนิ่งก็สามารถจับคู่กับเมล็ดพืชทองคำได้" ตั้งแต่สมัยมิง ใช้เป็นยาเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ
วิธีเก็บเกี่ยว
เมล็ดกั้นเก็บเกี่ยวหลังจากผลสุกในปลายฤดูใบไม้ร่วง ผลเป็นลักษณะคล้ายผลไม้ รูปร่างไข่ถึงกลม ผิวนอกมีผงสีขาว ผลสุกจะเป็นสีเหลืองส้ม ลบผิวนอกที่เป็นเนื้อเยื่อออก ล้างให้สะอาด ตากแดดจนแห้ง จึงได้เมล็ดกั้นที่มีเปลือกแข็งที่คุ้นเคย เมล็ดกั้นที่ดีควรมีเปลือกสีเหลืองขาว ตัวเมล็ดเต็ม ผิวภายในสีเหลืองอ่อน ตัวเมล็ดมีเปลือกบาง ใช้เป็นยาหรือกิน ต้องแตกเปลือกออก แล้วนำเมล็ดออกมา ใช้เป็นยาได้ทั้งแบบดิบหรือต้ม/ต้มให้สุก หรือผัดให้เหลือง ใช้กินต้องลอกเปลือกบางและหัวใจ (ต้นกล้า) ออกด้วย
คุณสมบัติและใช้ประโยชน์
เมล็ดกั้นมีธรรมชาติเย็น รสหวาน ขมเล็กน้อย ขม อาจมีพิษเล็กน้อย เข้าสู่ปอด ช่วยควบคุมการหายใจ หยุดการไหลของน้ำมูก หยุดการปัสสาวะ และขจัดเสมหะ ใช้ภายนอกช่วยฆ่าเชื้อ ฆ่าเชื้อโรค
เมล็ดกั้นมีคาร์โบไฮเดรตสูง รองลงมาคือโปรตีน ไขมัน วิตามินอี แคลเซียม ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม เซลีเนียม ฯลฯ จึงมีคุณค่าทางโภชนาการสูง แต่สารที่เกี่ยวข้องกับฤทธิ์ทางยา ยังไม่ทราบชัดเจน งานวิจัยทางเภสัชวิทยาพบว่า ช่วยขจัดเสมหะ ยับยั้งเชื้อแบคทีเรียที่ทำให้เกิดวัณโรค และเชื้อราที่ทำให้เกิดโรคผิวหนัง สารประกอบอย่าง ยีนนิ่งแอซิด ยีนนิ่งฟีนอล มีพิษบางส่วน
นอกจากการบริโภคทั่วไป ใช้หลักๆ สำหรับโรคต่อไปนี้: (1) หอบหืด ไอ หอบ หรือมีเสมหะ (2) น้ำมูกไหลมาก น้ำมูกขาว ปัสสาวะบ่อย หรือปัสสาวะรด ไตอ่อนแรง
นอกจากนี้ นำเมล็ดสดมาบดละเอียด ทาบนผิว ใช้รักษาผิวแห้งแตก ผิวหนังอักเสบจากแอลกอฮอล์ หรือผิวหนังเป็นผดผื่นที่มือและหน้า
สูตรเมล็ดกั้นหลักๆ
ตั้งจิ้นตัง (จาก "เชี่ยซือจงมิออว์") รักษาหอบหืด หายใจหอบ ไอ หอบ น้ำมูกมีสีเหลือง ลิ้นหนา ขาว ตั้งจิ้น (ผัดให้เหลือง) 21 เม็ด หม่าหยาง 9 กรัม ซิงอิ่น 6 กรัม ตงตงฮัว 9 กรัม ซูจื่อ 6 กรัม ฟาร์ฮั่นเซียน 9 กรัม หวงชิน 9 กรัม ซังเป่ยปี 9 กรัม ถั่วเหลือง 3 กรัม ต้มด้วยน้ำ แล้วดื่มน้ำซุป แบ่งเป็น 3 ครั้ง ตามที่ "เฉินเป่ากง" บันทึกไว้: ร้านขายยาในกรุงจินหลิงใช้สูตรนี้รักษาหอบหืด "ทุกคนที่กินจะหาย ผู้คนใช้สูตรนี้สร้างฐานะร่ำรวย" สูตรนี้ยังใช้กันอยู่จนปัจจุบัน
ยางยีนนิ่ง (จาก "ชูชีเป่าหยวน") รักษาอาการไอเรื้อรัง หรือใช้รักษาโรคหลอดลมเรื้อรัง ไอ น้ำมูกหนา หายใจหอบ ปอดอ่อนแรง ยีนนิ่ง ชาละเอียด ถั่วเหลือง ทั้งสามอย่าง 120 กรัม ชาละเอียดผัดเล็กน้อย บดเป็นผง ยีนนิ่ง ถั่วเหลือง บดให้ละเอียด ใส่ผงน้ำผึ้ง 250 กรัม ต้มในกระทะจนเป็นแป้ง รับประทานครั้งละ 1 ช้อนชา วันละ 2–3 ครั้ง
ผงยีนนิ่ง-ถั่วเหลือง (จาก "สมัยใหม่ ยาสมุนไพรที่ใช้จริง") รักษาปัสสาวะขุ่น น้ำมูกขาว หรือเวียนหัว ยีนนิ่ง (ต้มสุก) ถั่วเหลือง ปริมาณเท่ากัน อบแห้ง บดเป็นผงละเอียด ผสมกัน วันละ 40 กรัม แบ่งเป็น 3–4 ครั้ง ดื่มด้วยน้ำข้าว หรือน้ำอุ่น
ซุปยีนนิ่งกับไก่ดำ (จาก "ปินฮู จีเจียนเฟียน") รักษาหญิงที่ม้ามและไตอ่อนแรง น้ำมูกขาว น้ำมูกใส ไหลมาก ยีนนิ่ง ลี่นิ่ง ข้าวเหนียว 15 กรัม พริกไทย 5 กรัม ไก่ดำ 1 ตัว นำยีนนิ่ง ลี่นิ่ง ฯลฯ ทั้ง 4 อย่าง บดเป็นผง ใส่ในท้องไก่ดำ ผูกด้วยเชือก ใส่น้ำ ข่า น้ำเค็มเล็กน้อย ต้มด้วยไฟอ่อนจนสุก แบ่งกิน 3–4 ครั้ง
ยีนนิ่งต้ม (สูตรจาก "เฉินเป่ากง") รักษาปัสสาวะบ่อย หรือปัสสาวะรด ยีนนิ่ง 14 เม็ด ต้มให้สุก วันละ 2 ครั้ง
นอกจากนี้ ยีนนิ่งต้มกับไก่ หรือยีนนิ่งผัดกับไก่ เป็นวิธีกินที่พบได้ทั่วไปในหมู่บ้าน ใช้เมล็ดกั้นสดประมาณ 50–100 กรัม ไก่ 1 ตัว (หั่นเป็นชิ้น) ต้มเป็นซุป อาจใส่เห็ด ผัดไก่ใส่ผักกาด ปรุงรสด้วยข่า น้ำเค็ม ฯลฯ สำหรับโรคที่กล่าวมา ยังมีผลดีบางส่วน
คำเตือนการใช้
1. ปริมาณยาเมล็ดกั้นใช้ได้เล็กน้อย วันละ 6–10 กรัม ถ้าต้มหรือต้มเป็นซุป อาจมากขึ้นเล็กน้อย แต่ควรไม่เกิน 25 กรัม (สำหรับคนเดียว)
2. เมล็ดกั้นมีพิษเล็กน้อย ห้ามกินดิบ โดยเฉพาะห้ามกินมากเกินไป อาการพิษจากเมล็ดกั้นมีระยะฟักตัว 1–12 ชั่วโมง อาจมีอาการอาเจียน ท้องเสีย ปวดหัว กลัว ร้องตะโกน ชัก หมดสติ หรือถึงขั้นเสียชีวิต ตั้งแต่สมัยจินหยวนมีการบันทึกไว้แล้วว่ามีคนเป็นพิษหรือเสียชีวิตจากเมล็ดกั้น
3. เนื่องจากมีฤทธิ์ยับยั้ง จึงควรระมัดระวังผู้ที่ไอ น้ำมูกหนา หายใจไม่ออก