Từ khi bộ phim Hàn Quốc “Đại Trường Kim” phát sóng, thuốc và ẩm thực kết hợp thành thực dưỡng trở thành tâm điểm chú ý. Nhiều người kinh ngạc trước hiệu quả bồi bổ, điều chỉnh kỳ diệu của các món ăn trong phim. Đặc biệt hiện nay là cuối thu đầu đông, thời điểm vàng để bồi bổ cơ thể, nên nhiều người ghi chép lại nhiều phương pháp y học và công thức trong phim, hoặc tự mình thêm một số vị thuốc được nhắc đến trong phim vào chế độ ăn hàng ngày, tự mình pha chế thuốc bồi bổ. Theo giới thiệu, thực dưỡng cung đình do nữ chính Trường Kim chế biến được các chuyên gia ẩm thực nghiên cứu dựa trên tài liệu lịch sử, hiệu quả thực tế chưa rõ ràng. Chuyên gia cảnh báo: mặc dù thực dưỡng không mạnh như thuốc sắc, nhưng vẫn có “tứ khí ngũ vị” của thuốc Đông y, có đối tượng phù hợp cụ thể, vì vậy không nên đơn giản bắt chước theo mô tả trong phim.
Y học Đông y có ba cấp độ về chăm sóc dinh dưỡng: thực dưỡng, thực trị, thực dưỡng. Thực dưỡng là dùng chế độ ăn để dưỡng sinh, bảo vệ sức khỏe, tăng cường thể lực; thực trị và thực dưỡng là dùng chế độ ăn để hỗ trợ điều trị một số bệnh, giống như thuốc sắc, có đặc tính dược tính, nhưng tác dụng chậm, dễ dùng. Vì vậy, thực dưỡng vừa có tính chất thực phẩm, vừa có tính chất thuốc Đông y, có “tứ khí” (hàn, nhiệt, ôn, lương) và “ngũ vị” (chua, khổ,甘, cay, mặn), yêu cầu nghiêm ngặt về chỉ định lâm sàng.
Trong phim “Đại Trường Kim”, mô tả triệu chứng người dùng thực dưỡng chỉ là mơ hồ. Ví dụ: Hoàng đế vì cổ tay không thoải mái, bác sĩ đặc biệt yêu cầu ăn gừng, Hàn Thượng Cung từng dùng gừng và củ sen nấu bữa tối đơn giản cho Hoàng đế. Phân tích theo y học, triệu chứng cổ tay không thoải mái có thể gặp trong nhiều bệnh như đau cơ do cảm lạnh, đau họng do ho, đau cổ do thoái hóa đốt sống… Gừng thuộc nhóm thuốc ôn dương tán hàn, thông kinh, thường dùng cho đau cơ do cảm lạnh bên ngoài; củ sen bổ tỳ ích khí, theo y học cổ truyền, tỳ chủ cơ, có thể thấy triệu chứng cổ tay không thoải mái của Hoàng đế do cảm lạnh bên ngoài. Nhưng nếu khán giả cảm thấy đau họng do phong nhiệt mà lại dùng gừng, không những không trừ được bệnh, mà còn làm nặng thêm triệu chứng. Vì vậy, trước khi bắt chước phim để chế biến thực dưỡng, phải nhờ chuyên gia phân tích kỹ lưỡng chỉ định và nguyên nhân bệnh trong phim, rồi mới áp dụng.
Một số thực dưỡng sau khi dùng hiệu quả khó dự đoán
Quá trình ứng dụng thuốc Đông y rất phức tạp, trước tiên cần phân tích triệu chứng thuộc loại chứng nào, ví dụ táo bón là do táo bón âm hư hay do tích trệ thực, ho là do ho do phong hàn bên ngoài hay do âm hư khô nhiệt; tiếp theo phải chọn thuốc phù hợp với chứng bệnh, chứng hàn dùng thuốc ôn nhiệt, chứng nhiệt dùng thuốc thanh lạnh, chứng hư dùng thuốc bổ, chứng thực dùng thuốc tả; cuối cùng, các vị thuốc này trước khi sắc thuốc phải trải qua chế biến, để loại bỏ độc tính hoặc tăng cường hiệu lực.
Phim không cảnh báo người xem về việc chế biến các vị thuốc độc trong thực dưỡng, hơn nữa độ chính xác trong chẩn đoán bệnh cũng đáng nghi ngờ. Ví dụ: thảo ô không qua chế biến là độc, nhưng trong phim lại đưa vào chế độ ăn để điều trị béo phì, hậu quả khiến người xem lo lắng. Hơn nữa, Trường Kim cho rằng thân thể đại quân nóng, chân và đầu gối lạnh là do khí huyết hư, nhưng theo quan điểm Đông y, thân thể nóng, tứ chi lạnh thường do nhiệt quá mạnh, huyết đạo tắc nghẽn, tuần hoàn máu ngoại vi kém, hoàn toàn khác với triệu chứng khí huyết hư. Vì vậy, dùng bài thuốc “Dị công tán” bổ tỳ ích khí trong phim cũng khó có thể chữa khỏi bệnh.
Việc phối chế thực dưỡng cần có sự hướng dẫn chuyên môn y học Đông y
Từ phân tích trên có thể thấy, dù “Đại Trường Kim” cung cấp nhiều phương pháp chế biến thực dưỡng đơn giản, hiệu quả, nhưng vẫn cần kiểm tra kỹ càng. Với công chúng rộng rãi, việc chế biến thực dưỡng phải dựa trên kiến thức chuyên môn, đặc biệt cần lưu ý những điểm sau:
1. Các vị thuốc trong thực dưỡng không được gây phản ứng độc hại lẫn nhau. Thuốc Đông y phát huy tác dụng nhờ một số thành phần hóa học, nếu hai vị thuốc phản ứng với nhau trong quá trình đun nấu, sinh ra chất độc, không những không chữa bệnh mà còn gây tổn hại nghiêm trọng cho cơ thể. Những trường hợp kiêng kỵ phổ biến như: ô đầu không dùng cùng bạch mẫu, đinh hương không dùng cùng uất kim, nhân sâm không dùng cùng ngũ linh chi… “Thập bát phản” và “Thập cửu sợ” trong Đông y là tổng kết cơ bản về kiêng kỵ thuốc.
2. Phối chế thực dưỡng phải dựa vào đặc điểm thể chất cá nhân. Đông y có đặc điểm “biện chứng luận trị”, ngay cả cùng một bệnh, cùng một chứng, do thể chất, tuổi tác, giới tính khác nhau, khi kê đơn thuốc sẽ khác nhau rất nhiều. Phối chế thực dưỡng cũng phải kết hợp với đặc điểm thể chất, tình trạng sức khỏe, bệnh lý, thời tiết mùa vụ để quyết định loại thuốc và liều lượng cần thêm. Người khác nhau, bệnh khác nhau, tuổi khác nhau, nhu cầu bồi bổ cũng khác nhau, bồi bổ sai không những khiến bệnh kéo dài, mà còn làm nặng thêm tình trạng bệnh ở người già, thể yếu, người phục hồi bệnh mạn tính, hiệu quả ngược lại.
3. Liều lượng thuốc phải tuân thủ nghiêm ngặt. Mùa đông sắp đến, thực dưỡng làm từ thuốc ôn bổ nóng sẽ ngày càng phổ biến. Trong các vị thuốc ôn bổ nóng, có một số vị có độc tính hoặc gây tác dụng phụ nếu dùng sai, cần thận trọng. Có người từng chết do ngộ độc khi ăn món “phụ tử sinh gừng dê” bán tại nhà hàng. Các vị thuốc nóng khác dễ gây độc hoặc tác dụng phụ gồm: tế tâm, ô đầu, nên hạn chế dùng hoặc không dùng, nếu dùng phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn. Ngoài ra, các vị thuốc như đương quy, nhân sâm tuy không quá nóng, không độc, nhưng nếu dùng quá liều hoặc dùng lâu dài cũng có thể phá vỡ cân bằng âm dương trong cơ thể, gây bệnh hoặc làm bệnh cũ nặng thêm.
4. Cần phân biệt rõ tính chất khác nhau của các vị thuốc cùng tên. Cùng một vị thuốc, do nguồn gốc khác nhau, hiệu quả cũng khác nhau, ví dụ bạch cập chia thành xuyên bạch (Sichuan sản xuất) và triều bạch (Chiết Giang sản xuất), dùng để chữa ho mạn tính do hư lao và ho cấp tính do phong nhiệt; nhân sâm gồm hồng sâm, sinh sâm và cao lý sâm đều là thuốc bổ mạnh, tính ấm trợ dương, trong khi hoa kỳ sâm lại tính mát, dưỡng âm. Khi chuẩn bị thuốc Đông y cho thực dưỡng, phải hỏi kỹ người bán về loại thuốc, nêu rõ mục đích sử dụng, nhờ chuyên gia tư vấn lựa chọn, tuyệt đối không nên mua tùy tiện từ tiểu thương ven đường. Khi tự làm thực dưỡng tại nhà, nên chọn thuốc tính bình vị nhạt
Thực dưỡng là thêm thành phần thuốc vào thực phẩm, để thuốc nhờ vị thực phẩm, thực phẩm hỗ trợ hiệu lực thuốc, có thể phát huy tối đa hiệu quả thuốc Đông y, dễ phổ biến, có thể tự làm tại nhà. Nhưng “thuốc có ba phần độc”, nếu không phải thể yếu bệnh tật, không nên dùng thực dưỡng, chỉ cần chú ý ăn uống cân bằng, đảm bảo đủ dinh dưỡng là được. Nếu muốn dùng thực dưỡng bồi bổ, nên chọn các vị thuốc tính vị bình thường, không quá nóng cũng không quá lạnh, như vậy dù liều lượng chế biến không chuẩn xác, cũng ít gây hại cho cơ thể. Bộ Quản lý Y học Trung Hoa quy định 87 vị thuốc có thể dùng làm thực phẩm – dược liệu, trong đó những vị thuốc an toàn hơn để dùng trong thực dưỡng gồm: sơn dược, sơn tra, ích nhân, kỷ tử, bách hợp, lạc tiên, đại táo, mạch đông, cam thảo, trần bì.
|
