การติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน – หวัด

หวัดเป็นสาเหตุหลักที่ผู้ป่วยมาพบแพทย์ แม้จะเป็นการติดเชื้อทางเดินหายใจง่ายๆ แต่อาจก่อให้เกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงในอวัยวะทุกส่วน จึงเรียกได้ว่าเป็น “ต้นเหตุของโรคทุกโรค” ไม่ผิดนัก ก่อนพูดถึงหัวข้อนี้ ขออธิบายความหมายของคำว่า “หวัด” และ “การติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน” อย่างละเอียด ความหมายของ “การติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน” และ “หวัด”: ความหมายกว้าง: ทางกายวิภาค “ทางเดินหายใจส่วนบน” หมายถึง ทางเดินหายใจเหนือลำคอ ดังนั้น “การติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน” ความหมายกว้าง ครอบคลุมโรคทุกชนิดที่เกิดจากการติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน ได้แก่ โรคเยื่อบุจมูก-ลำคออักเสบ โรคไซนัสอักเสบ คออักเสบ โรคต่อมทอนซิลอักเสบ โรคเสียงดัง ฯลฯ ความหมายแคบ: ความหมายแคบของ “การติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน” หมายถึง โรคติดเชื้อเฉียบพลันของลำคอ หรือที่เรียกว่า “หวัด” ในการพูดถึง “การติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน” โดยทั่วไปหมายถึง โรคติดเชื้อเฉียบพลันของลำคอ (หวัด) บทความนี้จะเน้นเรื่องนี้เป็นหลัก สาเหตุ: 1. ไวรัส: หวัดเฉียบพลันมากกว่า 90% เกิดจากไวรัส รวมถึงไวรัสมากกว่า 150 ชนิด ที่พบบ่อยที่สุดคือ ไวรัสไซนัส รองลงมาคือ ไวรัสไข้หวัดใหญ่แบบที่ 2 ไวรัสสลายทางเดินหายใจ ไวรัสเอเดน ฯลฯ 2. แบคทีเรีย: หวัดเฉียบพลันที่เกิดจากแบคทีเรียมีเพียงไม่ถึง 10% วิธีการติดเชื้อ: ผู้ป่วยหวัด มีปริมาณไวรัสในน้ำมูกมากกว่าน้ำลายหรือเสมหะ ดังนั้น การไอจามจึงแพร่เชื้อได้ง่ายกว่าการพูดหรือไอ ถ้าเด็กมีอาการคันจมูก ใช้มือขีดหรือขูดจมูก แล้วเล่นกับเพื่อน ผ่านการสัมผัสด้วยมือ อาจแพร่เชื้อไวรัสไปยังจมูกเพื่อนได้ สถิติการแพร่ระบาด: เด็กโดยเฉลี่ยปีละ 5–8 ครั้ง ช่วงยอดนิยมอยู่ที่อายุต่ำกว่า 2 ขวบ โดยทั่วไป ยิ่งอายุน้อย อาการหวัดยิ่งรุนแรง และยิ่งมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน อาการ: มีไวรัสมากกว่า 150 ชนิดที่ทำให้เกิดหวัด จึงทำให้เราต้องเป็นหวัดซ้ำๆ ตลอดชีวิต และอธิบายได้ว่าทำไมบางครั้งหวัดเบา บางครั้งรุนแรง บางครั้งมีไข้ บางครั้งไม่มีไข้ เพราะแต่ละครั้งที่เป็นหวัดอาจเกิดจากไวรัสต่างกัน ไวรัสเข้าสู่จมูกและลำคอ ทำให้เกิดการอักเสบ ทำให้จมูกแห้ง คัน คอเจ็บ หลังจากชั่วโมงหรือสองชั่วโมง จาม น้ำมูกไหล ไอ บางครั้งมีไข้ หนาว ปวดศีรษะ ปวดกล้ามเนื้อ หมดแรง อยากอาหารลดลง ประมาณ 1–3 วัน คอเจ็บที่สุด น้ำมูกข้น กลายเป็นสีเหลือง ทั่วไปเด็กเล็กที่เป็นหวัด ไข้สูง แต่เด็กโตมักไม่มีไข้ หรือไข้ต่ำ บางครั้งเด็กเล็กมีอาการของโรคท้องอักเสบ ปวดท้อง อาเจียน ท้องเสีย ถ้าไม่มีภาวะแทรกซ้อน ระยะเวลาของโรคประมาณ 1–2 สัปดาห์ ไวรัสหลายชนิด ระยะเริ่มต้นคล้ายหวัด อาจเริ่มด้วยไข้ คออักเสบ มีหรือไม่มีไอ น้ำมูก แล้วจึงมีอาการเฉพาะ เช่น ไวรัสลำไส้ โรคผื่นแดง หัด หัดกัน ฯลฯ ภาวะแทรกซ้อน: เนื่องจากแบคทีเรียแทรกซึม หวัดอาจก่อให้เกิดโรคต่อไปนี้ 1. หูชั้นกลางอักเสบ: ถ้าไข้ยังไม่หาย 3–4 วัน หูเจ็บ เด็กขูดหู ต้องพิจารณาหูชั้นกลางอักเสบ 2. ไซนัสอักเสบ: น้ำมูกนาน ข้น กลายเป็นสีเหลือง 3. หลอดลมเล็กอักเสบและหลอดลมอักเสบ: ไอรุนแรง น้ำมูกมาก 4. ปอดอักเสบ: ไอรุนแรง น้ำมูกมาก 5. กระตุ้นการเป็นหอบหืด: คนที่มีแนวโน้มเป็นหอบหืด ขณะเป็นหวัด อาการหอบหืดอาจเกิดขึ้นได้ง่าย 6. สมองอักเสบ: ถ้าเชื้อจากทางเดินหายใจแพร่ไปยังสมอง ทำให้เกิดสมองอักเสบ ผู้ป่วยจะง่วงซึม ไม่กระตือรือร้น หรือสติสัมปชัญญะผิดปกติ คอแข็ง
การรักษา: ไม่มียาเฉพาะสำหรับหวัดทั่วไป วัตถุประสงค์การพบแพทย์มี 3 ข้อ: วินิจฉัยอย่างถูกต้อง บรรเทาอาการ ระวังภาวะแทรกซ้อน เพื่อรักษาอย่างทันท่วงที ทั่วไป ควรพักผ่อน ดื่มน้ำมาก แพทย์จะสั่งยาบรรเทาอาการ เช่น ยาลดไข้ ยาแก้ปวด ยาแก้ไอ ยาลดภูมิแพ้ ฯลฯ ยาลดไข้สำหรับเด็ก ควรหลีกเลี่ยงการใช้แอสไพริน เพื่อป้องกันภาวะเรย์ส์ ยาปฏิชีวนะไม่มีผลต่อหวัดทั่วไป เด็กมีจมูกเล็ก จมูกอุดตันบ่อย แถมไม่เก่งในการหายใจทางปาก กระทบต่อการนอนหลับ จมูกอุดตันยังทำให้อาหารกินได้ยาก ดังนั้น ก่อนกินอาหารและก่อนนอน ควรใช้เครื่องดูดเสมหะดูดจมูก หรือใช้ยาสเปรย์จมูกที่มีฤทธิ์หดหลอดเลือดในจมูก เพื่อให้จมูกโล่งเร็ว แต่ยาหดหลอดเลือดในจมูก แนะนำให้ใช้ไม่เกิน 4–5 วัน ไม่ควรใช้ต่อเนื่อง เพื่อป้องกันการระคายเคืองเยื่อหุ้มจมูก <หวัด>