Lý thuyết kinh lạc là một trong những nền tảng lý luận cốt lõi của y học cổ truyền Trung Hoa, bắt nguồn từ thời cổ xưa, phục vụ hiện tại, trong suốt hơn hai ngàn năm lịch sử y học đã đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe dân tộc Trung Hoa.
《Hoàng Đế Nội Kinh》ghi: “Kinh mạch là nơi sinh mệnh con người được tạo thành, bệnh tật phát sinh, người ta chữa bệnh, bệnh khởi phát”. Kinh mạch “chìm sâu trong thịt, không nhìn thấy, những phần nổi rõ là các mạch nhánh”. Đồng thời có đặc điểm “quyết định sinh tử, xử lý trăm bệnh, điều hòa hư thực, không thể không thông suốt”, do đó “muốn dùng kim nhỏ thông kinh mạch, điều hòa khí huyết, điều hòa luân chuyển nghịch thuận, để truyền lại cho đời sau”. Từ đó có thể thấy, lý thuyết kinh lạc có vai trò quyết định trong việc hướng dẫn thực hành y học Trung Hoa.
Kinh lạc là gì, tồn tại ở đâu trong cơ thể? Kinh lạc có chức năng gì, thông qua con đường nào thực hiện? Những câu hỏi này vừa là chủ đề nghiên cứu lớn của các nhà khoa học trong và ngoài nước, vừa là điều mà người dân muốn hiểu rõ. Cho đến nay, dù nghiên cứu về kinh lạc đã đạt được kết quả đáng kể, tiến triển lớn, nhưng xét về tổng thể, cả nghiên cứu thực nghiệm lẫn lập luận giả thuyết vẫn đang ở giai đoạn hình thành, tích lũy dữ liệu và học thuyết khoa học, tranh luận đa dạng. Do đó, kết luận khoa học về kinh lạc vẫn cần nhiều nghiên cứu dài hạn, gian khổ.
Hơn 2.500 năm trước, Trung Quốc ra đời cuốn kiệt tác y học đầu tiên –《Hoàng Đế Nội Kinh》. Trong tác phẩm này, một khái niệm quan trọng xuyên suốt toàn bộ sách là kinh lạc. Kinh lạc là tổng gọi của kinh mạch và lạc mạch. Người xưa phát hiện trên cơ thể có những đường chạy dọc toàn thân, gọi là kinh mạch; đồng thời phát hiện những nhánh phân nhánh từ các đường chính lớn, lại có những nhánh nhỏ hơn, người xưa gọi là lạc mạch. “Mạch” là khái niệm tổng quát cho cấu trúc này.
《Hoàng Đế Nội Kinh》có nhận thức về kinh lạc dựa trên quan sát lâm sàng rất nhiều, các tài liệu ghi chép quan sát này gần đây đã được tìm thấy trong các hiện vật khảo cổ như văn thư lụa Mã Vương Đài, văn bản tre Trương Gia Sơn và mô hình kinh lạc bằng gỗ Mĩ Dương. Những tài liệu cổ này chủ yếu mô tả hệ thống kinh mạch, đồng thời đề cập đến ba phương pháp y học cổ xưa: một là cứu pháp (đốt thuốc), hai là bấm đá (một phương pháp chữa bệnh bằng đá), ba là dẫn dẫn thuật (một dạng khí công cổ xưa), và kinh mạch là con đường mà ba phương pháp này sử dụng.
Theo sự phát triển của kỹ thuật luyện kim, con người chế tạo ra kim kim loại, gọi là kim nhỏ, và dùng kim nhỏ để điều trị kinh mạch.《Hoàng Đế Nội Kinh》chia làm hai quyển, một trong số đó mang tên《Linh Shu Jing》, còn gọi là《Châm Kinh》，là tác phẩm chuyên luận về việc dùng kim nhỏ điều trị kinh lạc.《Hoàng Đế Nội Kinh》đã tổng kết hệ thống kinh lạc, ngoài kinh mạch còn bổ sung thêm các khái niệm mới như lạc mạch, kinh biệt, kinh tân, bộ phận da và kỳ kinh, chúng cùng nhau tạo thành hệ thống kinh lạc, trở thành cấu trúc sinh lý quan trọng nhất trong suy nghĩ người xưa.《Hoàng Đế Nội Kinh》cũng giải thích chức năng của kinh lạc: lưu thông khí huyết, cân bằng âm dương, nuôi dưỡng gân cốt, trơn tru khớp, liên kết các tạng phủ và bề ngoài bên trong, cũng như truyền bệnh tà.
Hiểu biết về hệ thống kinh lạc và chức năng của nó trong《Hoàng Đế Nội Kinh》chủ yếu dựa trên quan sát lâm sàng lâu dài, kèm theo một số kết quả suy luận và mô tả lấy ví dụ so sánh. Vì hệ thống khái niệm trong《Hoàng Đế Nội Kinh》là của thời cổ xưa hơn 2.000 năm trước, nên việc hiểu sâu sắc tư tưởng của nó gây rất nhiều khó khăn cho người hiện đại. Do đó, việc khám phá nội hàm của khái niệm kinh lạc cổ điển từ nhiều phương diện như văn bản, thí nghiệm là nhiệm vụ của các nhà nghiên cứu y học cổ truyền.
Khám phá kinh lạc qua hiện tượng cảm truyền dọc theo kinh mạch
Trong hơn nửa thế kỷ qua, các học giả trong và ngoài nước đã không ngừng nghiên cứu vấn đề kinh lạc. Vấn đề đầu tiên họ gặp phải là liệu kinh lạc mà người xưa nói có thật sự tồn tại hay không. Lúc đầu, một số người cho rằng kinh lạc mà người xưa nói chính là các mạch máu trong giải phẫu học hiện đại, không tồn tại một hệ thống kinh lạc độc lập. Mặt khác, một số người nước ngoài tuyên bố đã phát hiện ra thực thể kinh lạc, nhưng sau đó bị các học giả Trung Quốc chứng minh là hiện tượng giả.
Vào những năm 1950, người ta phát hiện một hiện tượng kỳ lạ khi châm cứu: một số người khi được châm cứu, cảm giác như có một luồng cảm giác di chuyển dọc theo đường kinh mạch. Sau này hiện tượng này được đặt tên chính thức là “hiện tượng cảm truyền dọc theo kinh mạch”, người có thể tạo ra hiện tượng này gọi là “người nhạy cảm kinh lạc”, nhưng loại người này chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong quần thể. Phát hiện hiện tượng cảm truyền dọc theo kinh mạch đã đảo ngược quan điểm cho rằng kinh lạc chính là mạch máu, bởi vì mạch máu hiển nhiên không thể tạo ra hiện tượng cảm giác di chuyển dọc theo kinh mạch. Ngoài ra, người ta còn phát hiện điện trở da dọc theo đường kinh mạch thấp hơn, những hiện tượng này đã tạo nền tảng nhất định để xác minh sự tồn tại khách quan của kinh lạc.
Đến thập niên 1970, người ta nghiên cứu sâu hơn về hiện tượng cảm truyền dọc theo kinh mạch, phát hiện ra một số đặc tính kỳ lạ:
· Tốc độ chậm, khoảng vài cm mỗi giây.
· Có thể bị chặn bởi ép cơ học, tiêm dung dịch muối sinh lý hoặc làm lạnh.
· Có thể xuất hiện hiện tượng hồi lưu và cảm truyền yếu.
· Có thể vượt qua tổ chức sẹo và đi qua vùng gây tê cục bộ, hướng về ổ bệnh.
· Dọc theo đường cảm truyền có thể xuất hiện giãn mạch, phù nhẹ và đo được tín hiệu điện cơ.
· Phát hiện một số bệnh nhân cắt cụt chi, tại vị trí cắt cụt vẫn xuất hiện cảm giác truyền kinh lạc ảo.
Những hiện tượng này khiến nhận thức về kinh lạc trở nên phức tạp hơn, vì truyền dẫn thần kinh đơn thuần hay dòng máu chảy không thể giải thích được các đặc điểm trên. Tuy nhiên, do các đặc tính này chủ yếu dựa vào cảm giác và mô tả chủ quan của bệnh nhân, độ tin cậy có phần giảm, do đó các nghiên cứu về hiện tượng trực quan kinh lạc và kiểm tra khách quan kinh lạc trong giai đoạn này càng trở nên quan trọng. Bao gồm: phản ứng dị ứng da, dải sắc tố xuất hiện dọc theo kinh mạch khi kích thích huyệt, phát hiện sóng siêu âm nhỏ (phát xạ siêu âm dọc theo kinh mạch), cảm truyền kinh lạc tiềm ẩn (hiện tượng nhạy cảm kinh lạc tồn tại ở hơn 90% người), và một số đặc tính vật lý dọc theo kinh mạch khác.
Đầu thập niên 1980, nghiên cứu kinh lạc được Nhà nước Trung Quốc chú trọng cao, ra đời đề tài quốc gia đầu tiên về kinh lạc – đề tài khoa học cấp nhà nước “Tứ thập bát kinh dọc theo đường kinh mạch kiểm tra khách quan”. Lúc này, các nhà khoa học không còn thỏa mãn với việc chứng minh sự tồn tại của kinh lạc bằng cảm giác chủ quan đơn giản, mà muốn chứng minh sự tồn tại khách quan của đường kinh mạch bằng phương pháp khoa học hơn. Phát hiện quan trọng nhất trong giai đoạn này là chụp được quỹ đạo di chuyển của đồng vị phóng xạ dọc theo kinh mạch bằng máy gamma. Việc sử dụng phương pháp sinh vật học vật lý để nghiên cứu kinh lạc trở thành đặc điểm nổi bật của nghiên cứu kinh lạc. Các nhà nghiên cứu lần lượt phát hiện các đặc tính vật lý trên đường kinh mạch như điện trở thấp, rung động âm thanh cao, dẫn truyền âm, ánh sáng, nhiệt tốt, và di chuyển đồng vị phóng xạ. Những công việc này được tổng kết trong một tác phẩm nghiên cứu kinh lạc quan trọng –《Châm cứu kinh lạc sinh vật học vật lý》, là cột mốc quan trọng khẳng định sự tồn tại khách quan của kinh lạc.
Đến đầu thập niên 1990, Trung Quốc tiếp tục thực hiện hai dự án nghiên cứu cấp nhà nước “Tám năm” và “Chín năm” về kinh lạc, nghiên cứu từ hiện tượng dần đi sâu vào bản chất, tập trung vào ba lĩnh vực: cơ chế cảm truyền dọc theo kinh mạch, mối liên hệ giữa kinh mạch và tạng phủ, và đặc tính lý hóa của đường kinh mạch, từ đó hình thành một số giả thuyết:
· Giả thuyết thần kinh: cho rằng cảm truyền dọc theo kinh mạch là kết quả của sự truyền hưng phấn giữa các tế bào thần kinh.
· Giả thuyết thể dịch: cho rằng khí huyết trong kinh lạc Đông y là các thể dịch trong cơ thể, kinh lạc là kênh vận chuyển thể dịch, sự vận chuyển thể dịch kích thích thần kinh tạo ra cảm truyền dọc theo kinh mạch.
· Giả thuyết năng lượng: cho rằng kinh lạc là kênh truyền tải năng lượng vật lý và thông tin.
|
