Thu từ lúc lập thu trở đi trải qua sáu tiết khí: Xử thử, Bạch lộ, Thu phân, Hàn lộ, Sương giáng. Trong đó, Thu phân là điểm chuyển tiếp về khí hậu mùa.《Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn – Tứ Khí Điều Thần Đại Luận》nói: “Thu tam nguyệt, thị vi dung bình, thiên khí dĩ cấp, địa khí dĩ minh.” Khí hậu mùa thu là giai đoạn chuyển tiếp từ “dương tiêu âm trưởng”, từ lập thu đến xử thử, nắng thu thiêu đốt, nhiệt độ cao, thêm lúc có mưa kéo dài, ẩm thấp nặng nề, thời tiết đặc trưng bởi nóng ẩm, gọi là “thu hồ”. Sau Bạch lộ, mưa ít dần, thời tiết khô hanh, ngày nóng đêm lạnh, khí hậu thay đổi thất thường, nếu cẩn thận không kỹ dễ bị cảm lạnh, nhiều bệnh cũ dễ tái phát, gọi là “thời gian nhiều chuyện”. Do hoạt động sinh lý cơ thể phù hợp với sự thay đổi của môi trường tự nhiên, âm dương bên trong cơ thể cũng thay đổi theo. Vì vậy, dưỡng sinh mùa thu khi điều chỉnh tinh thần, cảm xúc, ăn uống, sinh hoạt, vận động dẫn khí, cần chú trọng chữ “hòa”.
Điều hòa cảm xúc, tránh buồn thu
Sau khi bước vào thu, xét theo quan niệm “thiên nhân tương ứng”, phổi thuộc kim, tương ứng với khí thu, phổi chủ khí hô hấp, trong ý chí là ưu. Người phổi khí hư nhạy cảm với sự thay đổi khí hậu mùa thu, đặc biệt là một số người trung niên và cao tuổi nhìn thấy gió thu lạnh, mưa rào, cây cỏ tàn úa, cảnh vật hoang vu vào thu sâu, thường sinh ra cảm giác buồn thu, cô liêu, tuổi già, dễ rơi vào trạng thái trầm cảm. Vì vậy, điều chỉnh tinh thần là nhiệm vụ quan trọng trong dưỡng sinh mùa thu.《Tố Vấn – Tứ Khí Điều Thần Đại Luận》nói: “Sử trí an ninh, dĩ hoãn thu hình. Thu thập thần khí, sử thu khí bình. Vô ngoại kỳ chí, sử phế khí thanh. Thử thu khí chi ứng, dưỡng thu chi đạo dã.” Đối với người trung niên và cao tuổi, nên nuôi dưỡng tính cách không vui vì vật, không buồn vì mình, lạc quan, mở rộng, thản nhiên, tĩnh lặng, thu thần, giữ tâm yên lặng, có thể giảm thiểu ảnh hưởng của khí thu khắc nghiệt đối với tinh thần, mới có thể thích nghi với đặc điểm “dung bình” của mùa thu.
“Thu đông” có tiết chế, dùng đúng để cường thân
Truyền thống Trung Hoa từ xưa đã có câu: “Xuân ô thu đông, bất sinh tạp bệnh”, phù hợp với nguyên tắc dưỡng sinh “mặc ít để chống lạnh” vào mùa thu. Nhưng cần hiểu đúng về “thu đông”: sau tiết lập thu, nhiệt độ dần hạ thấp, chênh lệch ngày đêm tăng dần, sau Hàn lộ, không khí lạnh phía Bắc liên tục xâm nhập, xuất hiện hiện tượng “một trận mưa thu một trận lạnh”. Từ góc độ phòng bệnh, nên dần dần luyện tập “thu đông”, tăng cường rèn luyện chống lạnh, có thể tăng cường chức năng tim phổi, nâng cao khả năng thích nghi của cơ thể với sự thay đổi khí hậu tự nhiên, giúp phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp. Nếu đến cuối thu, thời tiết thay đổi đột ngột, nhiệt độ giảm rõ rệt, mưa dầm dề, vẫn mặc áo mỏng, quần ngắn, rất dễ bị kích thích lạnh, làm suy giảm miễn dịch cơ thể, dẫn đến cảm lạnh, đặc biệt là người trung niên và cao tuổi mắc bệnh mạn tính như viêm phế quản mạn tính, hen suyễn, COPD, bệnh tim mạch, tiểu đường, nếu không chú ý thay đổi thời tiết, giữ ấm, một khi bị cảm lạnh sẽ dễ tái phát bệnh cũ. Vì vậy, cần thích nghi với sự thay đổi khí hậu mùa thu, tăng giảm quần áo phù hợp, “thu đông” có tiết chế, hài hòa với sự thay đổi thời tiết, mới là hành động khôn ngoan.
Ăn uống điều hòa, nhuận phế phòng khô
Sau tiết Thu phân, do mưa ít dần, độ ẩm trong không khí giảm, khô hanh trở thành khí hậu chủ yếu từ giữa thu đến cuối thu. Mùa thu cũng là thời điểm phổi (kim) thịnh, nếu sơ suất, dễ bị khô hanh làm tổn thương dịch thể, gây ra các chứng như miệng khô, họng đau, ho do phế nhiệt. Vì vậy, mùa thu nên ăn các thực phẩm thanh nhiệt sinh tân, dưỡng âm nhuận phế. Như: cá trích, cá thu, thịt vịt trắng, hạt芝麻, hạnh nhân, bách hợp, gạo nếp, mật ong, sữa, đậu phộng, củ sắn tươi, nấm trắng, cam quýt, quả bạch quả, quả lê, kỷ tử, sen, củ cải đường... các thực phẩm bổ dưỡng mềm dịu, có thể giúp dưỡng âm nhuận phế, dưỡng huyết. Đối với người trung niên và cao tuổi có dạ dày yếu, bữa sáng nên ăn cháo, giúp điều hòa dạ dày, bổ tỳ, sinh tân. Ví dụ: cháo bách hợp kỷ tử gạo nếp dưỡng âm bổ tỳ, cháo bách hợp liên tử nhuận phế bổ thận, cháo bách hợp hạnh nhân trừ đờm止咳, cháo nước rễ sinh địa mát huyết nhuận khô, cháo đậu đỏ kiện tỳ hòa trung, cháo gừng phòng lạnh chống nôn, cháo hồ đào dưỡng da phòng khô, cháo tùng nhân nhuận phế bổ trực tràng, cháo cúc hoa minh mục dưỡng thần, cháo trà hóa đàm tiêu thực, cháo yến sào dưỡng phế止khát, cháo sắn tươi kiện tỳ cố tràng, cháo cúc hoa kỷ tử bổ can thận... Mỗi người có thể lựa chọn loại cháo phù hợp với tình trạng thực tế để ăn, mới có thể khiến ngũ tạng âm dương khí huyết hài hòa, đạt mục đích bồi bổ cơ thể.
Tập luyện thể dục, động tĩnh hài hòa
Thời điểm thu vàng, trời cao trong xanh, là thời điểm lý tưởng để mọi người tham gia các hoạt động thể dục. Trước vô vàn môn thể thao, nên lựa chọn phù hợp với từng người: người già có thể đi bộ, chạy chậm, tập Ngũ cầm tịch, đánh Thái cực quyền, tập thể dục, bát đoạn cẩm, tự massage... người trẻ trung có thể chạy bộ, chơi bóng, leo núi, tắm nước lạnh, bơi lội... Khi tập các môn “động công”, có thể phối hợp với các môn “tĩnh công”, như luyện công thở niệm “Lục tự quyết”, nội khí công, ý thủ công... vừa động vừa tĩnh, động thì cường thân, tĩnh thì dưỡng thần, đạt hiệu quả khỏe mạnh cả tâm lẫn thân.
Chú trọng phòng bệnh, hòa hợp an khang
Thu là mùa nhiều bệnh truyền nhiễm đường ruột, sốt rét, viêm não Nhật Bản, cũng thường gây tái phát nhiều bệnh cũ như bệnh dạ dày, viêm phế quản mạn tính, hen suyễn. Người trung niên và cao tuổi mắc tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ, tiểu đường, nếu không đề phòng cẩn thận vào cuối thu, sẽ làm nặng thêm bệnh, thậm chí gây ra hội chứng tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim cấp, đột quỵ, đe dọa tính mạng. Vì vậy, ai cũng cần xây dựng tư tưởng phòng bệnh là chính. Với người mắc tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ, tiểu đường, cần can thiệp điều trị, kiểm soát các chỉ số huyết áp, lipid, đường huyết trong phạm vi lý tưởng, duy trì sự hài hòa cân bằng, mới có thể ngăn ngừa hiệu quả biến chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống, an toàn vượt qua mùa thu.
|
