Đây chính là thời điểm thích hợp để bồi bổ vào mùa đông. Gần đây, bản tin nhận được một số thư từ độc giả, mong muốn được giới thiệu một số kiến thức cụ thể hữu ích liên quan. Vì vậy, phóng viên đã phỏng vấn các chuyên gia y học cổ truyền như bác sĩ Trương Quảng Sùng và tổng hợp những hiểu biết chân thật của họ dưới đây để phục vụ độc giả.
Người nào cần bồi bổ?
Những người có trạng thái "không khỏe mạnh" (tiền bệnh lý) thường có các triệu chứng như: tâm trạng u ám, dễ cáu gắt, lo âu, mất ngủ, quên lãng, tinh thần mệt mỏi, cơ thể yếu ớt, đau lưng, đau nhức xương sườn... Những người này khi đi khám thường không phát hiện tổn thương thực thể rõ ràng. Theo số liệu thống kê, 70% nhân viên văn phòng và 85% nhà quản lý doanh nghiệp là nhóm nguy cơ cao mắc trạng thái tiền bệnh lý.
Theo y học cổ truyền, người có trạng thái tiền bệnh lý có nhiều loại khác nhau như khí hư, huyết hư, âm hư, dương hư, khí âm đều hư, khí huyết đều hư, âm dương đều hư; vì vậy phải điều trị theo từng chứng.
Người già do chức năng tạng phủ suy giảm, âm dương khí huyết thiếu hụt, khả năng chống bệnh giảm, thường xuất hiện các triệu chứng như chóng mặt, mắt mờ, ù tai, răng lung lay, tóc rụng, đau lưng, thở dốc, nói ít, mệt mỏi, suy nhược... Đây đều là biểu hiện của chứng hư ở người già. Việc điều chỉnh theo chứng sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh tuổi già, nâng cao chất lượng cuộc sống.
Người bệnh mãn tính như viêm dạ dày, bệnh gan, bệnh tim mạch, hen suyễn, đau khớp... Người mắc bệnh mãn tính lâu ngày chắc chắn bị hư, lâu ngày chắc chắn bị ứ trệ. Họ cơ thể yếu, cần điều chỉnh bồi bổ, không nên đợi đến khi bệnh mãn tính khỏi mới tiến hành bồi bổ, mà nên kết hợp bồi bổ đồng thời điều trị bệnh mãn tính đang mắc phải, tức là dùng phương pháp kết hợp trừ tà và bổ chính để tăng cường sức khỏe, chống bệnh. Nếu điều chỉnh đúng cách, bệnh lý sẽ được kiểm soát, thể chất cũng sẽ được cải thiện.
Người sau bệnh nặng, phẫu thuật, ung thư, nhồi máu cơ tim hoặc điều trị xạ trị, hóa trị, sau phẫu thuật, gây ra tổn thương hư hao ở một phần cơ thể, ví dụ như mất máu trong quá trình phẫu thuật, khí theo huyết hành, dễ dẫn đến khí huyết đều hư, xuất hiện các triệu chứng như da mặt nhợt nhạt, mệt mỏi, tim đập nhanh, choáng váng... Thông qua việc phân biệt chứng và điều chỉnh bồi bổ, sẽ có lợi cho việc bồi bổ hư hao, hỗ trợ phục hồi.
Bồi bổ cần kiêng những thực phẩm nào?
Khi bồi bổ cần tránh đồ sống lạnh, dầu mỡ, vì chúng dễ ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa của tỳ vị, làm cản trở hấp thu bổ phẩm. Đồng thời cần tránh ăn các thực phẩm sau:
Củ cải: Trong thời gian dùng cao, không nên ăn củ cải, vì phần lớn cao đều được thiết kế dành cho người hư, thường chứa nhân sâm. Nhân sâm bổ khí nguyên khí rất mạnh, nhưng củ cải lại phá khí, hao huyết, làm giảm hoặc vô hiệu hóa tác dụng bổ khí và các tác dụng dưỡng âm, dưỡng huyết khác của các vị thuốc khác.
Cà phê: Cà phê và các loại nước uống chứa caffeine như nước ngọt cola có thể kích thích hệ thần kinh trung ương, có tác dụng tỉnh táo, trong khi nhiều vị thuốc bổ cũng có tác dụng kích thích vỏ não, nếu uống cà phê cùng lúc với dùng cao sẽ gây kích thích quá mức, khiến đầu óc choáng váng, đau đầu, khó ngủ. Y học cổ truyền cho rằng “khí dư thành hỏa”, lửa quá mạnh sẽ làm mất cân bằng âm dương, khiến chức năng tạng phủ không thể điều chỉnh tốt.
Trong trà có hàm lượng tannin cao, tannin gặp protein, alkaloid trong cao bồi bổ sẽ gây phản ứng hóa học, sinh ra chất lắng không tan, làm ảnh hưởng đến việc hấp thu chất dinh dưỡng và các thành phần hoạt chất khác trong cơ thể, làm giảm hiệu quả. Ví dụ, tannin phản ứng với ion sắt trong cao bồi bổ còn có thể kích thích đường ruột, gây khó chịu.
Phản ứng phụ xảy ra thì xử lý thế nào?
Táo bón: Khi dùng cao mà xuất hiện táo bón, trước tiên cần ngừng dùng cao. Nếu sau khi ngừng dùng cao, đại tiện thông suốt, chứng tỏ táo bón liên quan đến cao. Khi tiếp tục dùng, nên giảm liều lượng cao phù hợp, đồng thời tăng cường chất xơ trong chế độ ăn, uống nhiều nước, ăn nhiều trái cây, rau củ, buổi sáng dậy uống một ly nước mật ong, thông thường sẽ giải quyết được tình trạng táo bón.
Mất khẩu vị: Mất khẩu vị cho thấy chức năng tiêu hóa của bạn không tốt, giống như ăn quá nhiều thịt cá mà chưa kịp tiêu hóa. Vì vậy nên giảm liều lượng dùng, hoặc uống thêm trà giúp tiêu hóa như trà trần bì, trà sơn tra...
Ứng ngực, bụng đầy: Cao phải được hấp thu và vận chuyển qua tỳ vị mới phát huy tác dụng. Khi chức năng tỳ không hoàn thiện, sẽ xuất hiện các triệu chứng như ứ ngực, bụng đầy, lưỡi dày bết. Lúc này cần ngừng dùng cao, uống một số thuốc thúc đẩy hấp thu, mới có thể tiếp tục dùng cao. Ngược lại sẽ làm tình trạng tệ hơn.
Ho, đờm nhiều: Y học cổ truyền cho rằng “tỳ sinh đàm, phế trữ đàm”. Khi dùng cao mà xuất hiện ho, đờm nhiều, chứng tỏ cao không được hấp thu tốt, ngược lại còn sinh đàm, ẩm. Lúc này cần ngừng dùng cao, đồng thời uống một số thuốc kiện tỳ lý khí hóa đàm. Khi tình trạng ho, đờm nhiều cải thiện rồi mới dùng cao trở lại, đồng thời nên uống trà trần bì để kiện tỳ hóa đàm.
Tiêu chảy: Khi tiêu chảy, chức năng tỳ vị đang rối loạn, tiếp tục dùng cao sẽ làm nặng thêm triệu chứng tiêu chảy, khiến bệnh kéo dài dai dẳng. Nếu do dùng quá liều cao gây tiêu chảy, ngừng dùng thì tiêu chảy sẽ dừng lại, lần sau dùng nên giảm liều. Nếu tiêu chảy không liên quan đến cao, cần tìm nguyên nhân, chữa khỏi rồi mới tiếp tục dùng.
Cảm cúm, sốt: Lúc này cần ngừng dùng cao, trước tiên điều trị cảm cúm. Vì cảm cúm làm mất cân bằng âm dương bình thường trong cơ thể, ảnh hưởng đến chức năng tỳ vị, nếu vẫn cố gắng bồi bổ lúc này sẽ làm bệnh kéo dài, phức tạp hơn.
Ngứa da: Y học cổ truyền cho rằng ngứa da liên quan đến thấp nhiệt, huyết hư, phong tà... Lúc này cần tạm ngừng dùng cao, nhờ bác sĩ kiểm tra nguyên nhân để điều trị.
Chứng hư, chọn loại thuốc đông y nào?
Khí hư: Có các triệu chứng như mệt mỏi, giọng nói yếu, hay ra mồ hôi, lưỡi nhợt, rêu trắng, mạch hư lực.
Thuốc đông y dạng viên có thể dùng: Tứ quân tử hoàn, nhân sâm phong vương, bổ trung ích khí hoàn...
Huyết hư: Có các triệu chứng như da vàng úa, môi, móng tay nhợt nhạt, chóng mặt, tim đập nhanh, quên lãng, mất ngủ, tay chân tê mỏi, lưỡi nhợt, mạch细 lực.
Thuốc đông y dạng viên có thể dùng: Dưỡng huyết lộ, thập toàn đại bổ hoàn, quy bì hoàn...
Âm hư: Có các triệu chứng như sốt về chiều, ra mồ hôi trộm, năm lòng nóng, miệng khô, họng khô, ho khan ít đờm, mắt khô, lưỡi đỏ, rêu ít.
Thuốc đông y dạng viên có thể dùng: Đại bổ âm hoàn, tham khỉ phong hoàng, lục vị địa hoàng hoàn... Cũng có thể dùng các thực phẩm như tơ tằm, bạch tật lê, mạch môn, sâm thiên, đậu đen...
Dương hư: Có các triệu chứng như da mặt nhợt nhạt, tứ chi không ấm, liệt dương, sớm xuất tinh, ăn kém, đại tiện lỏng, lưỡi nhợt, mạch tế vi.
Thuốc đông y dạng viên có thể dùng: Kim quý thận khí hoàn, hữu quy hoàn, lộc dung khẩu phục dịch, qui linh cao... Cũng có thể dùng các vị thuốc như đông trùng hạ thảo, đỗ trọng, hà giác...
|
