【Đặc điểm chứng trạng】
Nôn trong lâm sàng có đặc điểm chứng trạng không giống nhau, có thể là nôn khô, hoặc nôn không tiếng, hoặc nôn to, thậm chí nôn như phun; hoặc nôn ngay sau khi ăn, hoặc nôn lại sau một thời gian dài, hoặc nôn mà không ăn gì; hoặc nôn thức ăn mới ăn, hoặc nôn thức ăn cũ chưa tiêu, hoặc nôn nước dãi; lượng nôn có thể nhiều hoặc ít. Nôn thường có yếu tố khởi phát, như ngửi mùi lạ, ăn uống không điều độ, tình cảm không thuận, hoặc lạnh nóng không thích hợp, đều có thể gây ra nôn hoặc làm nôn nặng hơn. Bệnh thường kèm theo các triệu chứng như đầy bụng khó chịu, chán ăn, ợ chua, rối loạn, nôn thường xảy ra ngẫu nhiên, nhưng cũng có người tái phát nhiều lần. Đặc điểm chứng trạng còn phụ thuộc vào sự khác biệt giữa hàn, nhiệt, hư, thực, nên có biểu hiện khác nhau.
【Phân chứng điều trị】
1. Ngoại tà phạm vị
Triệu chứng: nôn đột ngột, khởi bệnh nhanh, thường kèm theo sốt sợ lạnh, đau đầu, đau mình, ngực đầy, không muốn ăn, lưỡi bao phủ lớp trắng, mạch nhu缓.
Pháp điều trị: giải biểu tán tà, hòa vị giáng nghịch.
Phương thuốc: Hoạt hương chính khí tán. Trong bài thuốc, Hoạt hương, tần thảo, bạch chỉ thơm hóa thấp, tán tà biểu; Đại phúc bì, hậu bộc lý khí trừ đầy; Bạch truật, phục linh, cam thảo kiện tỳ hóa thấp; Trần bì, bán hạ hòa vị giáng nghịch, cùng có công dụng tán tà biểu, hòa vị chỉ nôn.
Thêm giảm thuốc: Nếu phong hàn nặng, sốt lạnh không ra mồ hôi, có thể thêm cảnh giới, phòng phong để tán phong tán hàn; nếu mùa hè nóng ẩm phạm vị, thân nhiệt nóng, ra mồ hôi, có thể dùng Tân gia Hương Tụ Dưỡng giải nhiệt hóa ẩm; nếu ô uế phạm vị, nôn nặng, có thể nuốt viên Ngọc Túc Đan để khử uế chỉ nôn; nếu phong nhiệt phạm vị, đau đầu thân nhiệt, có thể dùng Ngân Kiều Tán bỏ đi cam thảo, thêm trần bì, trúc nhũ thanh nhiệt hòa vị; nếu kèm thực trệ, bụng đầy, ợ chua, có thể bỏ bạch truật, cam thảo, thêm thần khúc, kê nội kim, lai phục tử để tiêu tích dẫn trệ; nếu nhiệt mùa hè phạm vị, sốt cao khát nước, có thể dùng Hoàng Liên Giải Độc Thang.
2. Thực tích trì trệ
Triệu chứng: nôn axit chua, bụng đầy, ợ khí, chán ăn, ăn càng nhiều càng tệ, nôn xong lại thấy dễ chịu, đại tiện hoặc lỏng hoặc táo, mùi hôi thối, lớp lưỡi dày dính, mạch trơn thực.
Pháp điều trị: tiêu thực hóa trệ, hòa vị giáng nghịch.
Phương thuốc: Bảo Hòa Hoàn. Trong bài thuốc, thần khúc, sơn tra, lai phục tử tiêu thực hóa trệ, trần bì, bán hạ, phục linh hòa vị giáng nghịch, liên kiều thanh tán tích nhiệt. Nếu tích trệ hóa nhiệt, bụng đầy táo bón, có thể dùng Tiểu Thừa Khí Thang thông đại tiện tả nhiệt, khiến trọc khí hạ xuống, nôn tự khỏi; nếu ăn vào liền nôn, miệng hôi khát nước, tích nhiệt trong dạ dày xông lên, có thể dùng Trúc Nhũ Thang thanh vị giáng nghịch; nếu ăn phải đồ ôi thiu, ăn xong đau bụng, muốn nôn mà không nôn được, có thể tận dụng tình thế, dùng bài thuốc đốt muối hoặc Quả Đậu Tán để gây nôn, đẩy tà ra ngoài. Cũng có thể lựa chọn các bài thuốc khác như Chỉ Thức Đạo Trị Hoàn, Tích Thuật Hoàn.
3. Đàm ẩm nội đình
Triệu chứng: nôn chủ yếu là nước trong đàm, ngực bụng đầy, không muốn ăn, đầu choáng, tim đập, hoặc nôn mà bụng có tiếng ù, lớp lưỡi trắng dính, mạch trơn.
Pháp điều trị: ôn hóa đàm ẩm, hòa vị giáng nghịch.
Phương thuốc: Tiểu bán hạ thang hợp Lăng Quế Thục Tỳ Thang. Trong bài thuốc, sinh khương, bán hạ hòa vị giáng nghịch, phục linh, quế chi, bạch truật, cam thảo ôn tỳ hóa ẩm. Nếu khí trệ đau bụng, có thể thêm hậu bộc, chi quả hành khí trừ đầy; nếu tỳ khí bị ràng buộc, bụng đầy không ăn, có thể thêm sa nhân, bạch đậu khấu, tàng truật khai vị tỉnh tỳ; nếu đàm trọc che phủ thanh dương, chóng mặt, mắt choáng, có thể dùng bán hạ bạch truật thiên ma thang; nếu đàm uất hóa nhiệt, bồn chồn, miệng đắng, có thể dùng Hoàng Liên Ôn Đởm Thang thanh nhiệt hóa đàm. Có thể lựa chọn các bài thuốc khác như nhị trần thang, cam thùy bán hạ thang.
4. Can khí phạm vị
Triệu chứng: nôn, ợ chua, ợ liên tục, ngực sườn đầy, bồn chồn khó chịu, mỗi khi tình cảm không thoải mái thì nôn ợ càng nặng, lưỡi mép đỏ, lớp lưỡi mỏng dính, mạch huyền.
Pháp điều trị: thư can lý khí, hòa vị chỉ nôn.
Phương thuốc: Tứ Nghịch Tán hợp bán hạ hậu bộc thang. Trong bài thuốc, sài hồ, chi quả, bạch thược thư can lý khí, hậu bộc, tần thảo hành khí khai uất, bán hạ, phục linh, sinh khương, cam thảo hòa vị giáng nghịch chỉ nôn. Nếu khí uất hóa hỏa, tâm phiền miệng đắng họng khô, có thể hợp với Tả Kim Hoàn thanh nhiệt chỉ nôn; nếu kèm khí trệ không thông, đại tiện táo bón, có thể dùng Đại Sài Hồ Thang thanh nhiệt thông đại tiện; nếu khí trệ huyết ứ, sườn đau như dao cắt, có thể dùng Cổ Hạ Trục Ương Thang hoạt huyết hóa ứ. Có thể lựa chọn các bài thuốc khác như Việt Cúc Hoàn, Sài Hồ Thư Can Tán.
5. Tỳ vị hư yếu
Triệu chứng: ăn uống bất cẩn là dễ nôn, lúc thì lúc không, ăn uống kém, thức ăn khó tiêu, bụng đầy, miệng nhạt không khát, mặt nhợt, thiếu sức sống, mệt mỏi, đại tiện lỏng, lưỡi nhạt, lớp lưỡi trắng mỏng, mạch nhu yếu.
Pháp điều trị: ích khí kiện tỳ, hòa vị giáng nghịch.
Phương thuốc: Hương Sa Lục Quân Tử Thang. Trong bài thuốc, nhân sâm, phục linh, bạch truật, cam thảo kiện tỳ ích khí, sa nhân, mộc hương lý khí hòa trung, trần bì, bán hạ hòa vị giáng nghịch. Nếu tỳ dương không đủ, sợ lạnh tay chân lạnh, có thể thêm phụ tử, can khương, hoặc dùng Phụ tử Lý Trung Hoàn ôn trung kiện tỳ; nếu vị hư khí nghịch, bụng cứng, ợ thức ăn, có thể dùng Huyền Phục Đại Trữ Thang giáng nghịch chỉ nôn. Nếu trung khí suy kiệt, thiếu khí mệt mỏi, có thể dùng Bổ Trung Ích Khí Hoàn bổ trung khí; nếu bệnh lâu ảnh hưởng đến thận, thận dương không đủ, lưng gối đau mỏi, tay chân lạnh, ra mồ hôi, có thể dùng Phụ tử Lý Trung Thang gia vị nhục quế, Ngô Châu Dư, v.v. để ôn bổ tỳ thận. Có thể lựa chọn các bài thuốc khác như Tham Linh Bạch Truật Thang, Thất Vị Bạch Truật Thang.
6. Vị âm hư thiếu
Triệu chứng: nôn tái phát, nhưng lượng nôn ít, hoặc chỉ nôn nước dãi, lúc thì nôn khô, miệng khô họng khô, bụng dạ cồn cào, tưởng đói nhưng không muốn ăn, lưỡi đỏ ít nước, mạch tế sốt.
Pháp điều trị: dưỡng vị âm, giáng nghịch chỉ nôn.
Phương thuốc: Mạch Môn Đông Thang. Trong bài thuốc, nhân sâm, mạch môn, cốc gạo, cam thảo dưỡng vị âm, bán hạ giáng nghịch chỉ nôn. Nếu âm hư nặng, năm lòng nóng, có thể thêm thạch cao, hoa phấn, tri mẫu dưỡng âm thanh nhiệt; nếu nôn nặng, có thể thêm trần bì, trúc nhũ, bìpa lá; nếu âm hư táo bón, có thể thêm hỏa ma nhân, qua lâu nhân, bạch mật nhuận tràng thông tiện. Có thể lựa chọn các bài thuốc khác như Dưỡng Vị Thang, Trúc Diệp Sứ Cốt Thang.
【Chuyển quy và tiên lượng】
Thông thường, chứng thực nôn có thời gian bệnh ngắn, bệnh nhẹ, dễ chữa khỏi; chứng hư hoặc hư thực tạp hỗn thì thời gian bệnh dài, bệnh nặng, tái phát nhiều lần, khó điều trị. Nếu điều trị sai, có thể chuyển từ thực sang hư, hư thực tạp hỗn, từ nhẹ chuyển nặng, bệnh lâu nôn nhiều, tỳ vị suy kiệt, nguồn sinh hóa không đủ, dễ phát biến chứng. Do đó, nôn cần được điều trị kịp thời, tránh tổn hại đến cơ bản hậu thiên. Khi nôn xuất hiện trong quá trình các bệnh khác cũng cần chú ý.
【Phòng ngừa và điều dưỡng】
Tránh tà khí phong hàn, nóng ẩm hoặc khí ô uế xâm nhập, tránh kích thích tinh thần, tránh ăn đồ tanh hôi, không ăn quá no, kiêng đồ sống lạnh, cay nóng, hương liệu. Người nôn nặng nên nghỉ ngơi nằm giường.
|
