Trong thời cổ đại, các lĩnh vực y học phương Đông và phương Tây có biểu tượng khác nhau. Y học Trung Hoa dùng biểu tượng Âm dương ngư, trong khi một số nước châu Âu dùng cây gậy thần uốn lượn hình rắn làm biểu tượng.
Âm dương ngư còn gọi là đồ Thái cực, hình ảnh là hai phần đen trắng quấn quanh nhau, được chia bởi đường cong S, hai bên giống như hai con cá nghịch đảo. Trong lịch sử văn hóa Trung Hoa, đồ Thái cực có hai dòng chính: Thái cực đồ năm tầng và âm dương ngư Thái cực đồ. Thái cực đồ năm tầng lần đầu tiên xuất hiện trong tác phẩm “Thái cực đồ thuyết” của Chu Đôn Di thời Bắc Tống. Còn âm dương ngư Thái cực đồ có lịch sử lâu đời hơn. Gần đây, tại địa điểm Lei Gudun, thị xã Tùy Châu, tỉnh Hồ Bắc, người ta phát hiện một công cụ đá khắc hình Thái cực đồ, được xác định là mẫu hình sơ khai của Thái cực đồ, là di vật thời thần nông cách đây hơn 5.000 năm. Hình ảnh này hiện đang bảo quản tại Sở Quản lý Di sản Văn hóa Tùy Châu. Thái cực đồ là biểu đồ mô tả lý thuyết Âm dương của các nhà triết học cổ đại, đạo sĩ, luyện đan gia v.v. Trong sách “Châu Dịch Tham Đồng Khế” do Viết Bác Dương thời Đông Hán biên soạn, có các hình vẽ như “Đồ thủy hỏa y lang”, “Đồ địa thừa thiên khí”, “Đồ nguyệt thụ nhật quang”, “Đồ nhất thăng nhất giáng”, “Đồ âm dương giao chiếu”,… Những hình vẽ này trải qua quá trình tinh luyện và trừu tượng hóa dần dần tiến hóa thành biểu tượng Thái cực đồ âm dương ngư mang tính khái quát cao. Đây là mô hình vũ trụ do người xưa tổng kết lý luận Âm dương và nhận thức thế giới. Vòng tròn ngoài cùng của Thái cực đồ là Thái cực hoặc Vô cực, tượng trưng cho vũ trụ vạn vật sinh ra từ nguyên khí và luôn vận động tuần hoàn; phần trắng bên trái đầu hướng lên là Dương, phần đen bên phải đầu hướng xuống là Âm, trong mỗi cá thể lại có vòng tròn nhỏ là mắt cá, thể hiện “Dương có Âm, Âm có Dương”, “trái lên phải xuống”; hai con cá Âm Dương được ngăn cách bằng đường cong “S”, hàm ý cân bằng Âm Dương không phải là đối xứng hai nửa tròn như dao cắt, cũng không phải dạng cân bằng như cân đòn, mà là sự cân bằng biến đổi, tương hỗ, tăng giảm lẫn nhau. Âm dương ngư Thái cực đồ là biểu đồ phẳng của lý luận học thuyết Âm Dương, là biểu hiện trí tuệ dân tộc Trung Hoa. Biểu tượng này đã định hình từ thời Nam Tống, lưu truyền đến nay với hai dạng: Thái cực đồ Đông-Tây (hai con cá Âm Dương đứng cạnh nhau) và Thái cực đồ Bắc-Nam (hai con cá Âm Dương nằm trên dưới), trong đó dạng Đông-Tây phổ biến hơn. Đạo gia, luyện đan gia, y gia và thậm chí Nho gia thời xưa đều dùng Thái cực đồ làm biểu tượng, nên thường khắc lên đền đạo, áo luyện đan, sách kinh điển và xà nhà đình miếu Khổng Tử từ thời Tống trở đi. Năm 1937, khi nhà vật lý học người Đan Mạch Bohr, người đã giải thích lý thuyết lượng tử một cách tỉ mỉ, thăm Trung Hoa, ông bị sốc mạnh trước khái niệm đối cực của Thái cực đồ, nhận ra mối liên hệ song song giữa nguyên lý bổ sung của ông và tư tưởng triết học phương Đông, từ đó luôn giữ thái độ hứng thú với văn hóa truyền thống Trung Hoa. Khi Bohr được trao giải Nobel Vật lý học và được phong tước sĩ, cần thiết lập biểu tượng gia tộc, ông đã chọn Thái cực đồ Trung Hoa để biểu đạt mối quan hệ đối lập bổ sung, đồng thời ký tên trực tiếp trên hình vẽ. Bohr tin rằng giữa trí tuệ phương Đông cổ xưa và khoa học phương Tây hiện đại tồn tại sự đồng thuận sâu sắc và tương ứng. Thái cực đồ một lần nữa lại thu hút sự chú ý từ giới khoa học.
Y học Trung Hoa lấy lý luận Ngũ hành Âm Dương làm nền tảng lý luận, tự nhiên cũng dùng Thái cực đồ làm biểu tượng, nhưng trong ngành y dược thường gọi là âm dương ngư. Trên các sách y học thường in hình Thái cực đồ, còn trên cửa hàng thuốc nam, trên các biển hiệu treo dưới dây thuốc mỡ, viên thuốc hay hương thơm, thường treo một con cá, vừa để gợi âm “dụ” (khắc phục), vừa để hai con cá ghép lại thành một Thái cực. Tuy nhiên, cá không bao giờ ngủ, điều này còn hàm ý bác sĩ và thương gia thuốc phải như cá, luôn tỉnh thức, sẵn sàng chữa bệnh, cấp thuốc bất cứ lúc nào để phục vụ bệnh nhân. Việc kết hợp biểu tượng âm dương ngư với quan niệm đạo đức y học làm biểu tượng y dược càng thêm giàu tính biểu tượng.
|
