Hoàng liên là một trong những vị thuốc nổi tiếng vì tính đắng. Câu nói "Thuốc tốt khổ miệng có lợi cho bệnh" là chân lý quen thuộc của nhân dân. Hoàng liên chính vì vị đắng mà có giá trị y học cao.
Hoàng liên là cây thân thảo lâu năm họ Mao lương, dùng phần rễ làm thuốc, là vị thuốc quan trọng trong Đông y, được xếp vào hàng thượng phẩm trong "Thần nông bản thảo kinh". Vì rễ hình chuỗi tròn, màu vàng nên tên gọi là hoàng liên. Ngoài ra, do trước đây chủ yếu sản xuất tại vùng núi Ngũ Mô, Hồng Nhã thuộc Tứ Xuyên, hình dạng giống chân gà, nên còn có các tên gọi khác như xuyên liên, nha liên, kê giác liên. Hoàng liên đã được sử dụng làm thuốc từ hơn hai nghìn năm trước, nay trở thành dược liệu quý danh tiếng khắp thế giới, có tác dụng thanh nhiệt, tả hỏa, tán thấp, giải độc, thanh tâm trừ phiền, v.v.
Trong y học cổ truyền, chủ yếu dùng để chữa các chứng: thấp nhiệt ở đại tràng ruột gây nôn mửa, tiêu chảy, lở loét, sưng đau, tâm hỏa thịnh, phiền lòng, mất ngủ, sốt cao, mê man, nói mê, đau mắt, tai, miệng lở, v.v.; trong y học hiện đại, nó cũng được dùng như một vị thuốc kích thích tiêu hóa nhờ vị đắng và là thuốc đặc trị tiêu chảy. Hoàng liên không chỉ có lịch sử sử dụng lâu dài mà còn nổi tiếng vì khả năng thanh nhiệt giải độc, do đó các thầy thuốc qua các thời kỳ đều đánh giá rất cao. Ví dụ như Đào Hư Cảnh thời Nam triều, Lương, Tề từng nói: "Dùng lâu sẽ trường thọ". Mạc Hy Dung thời Minh từng khen: "Là thần dược chữa rượu độc, là thảo dược thần kỳ chữa tiêu chảy". Y học gia nổi tiếng Lý Thời Trân tổng kết kinh nghiệm dùng thuốc của tiền nhân, tóm tắt rằng: "Hoàng liên là vị thuốc quan trọng chữa bệnh mắt và tiêu chảy; trong các phương cổ, hương liên hoàn dùng hoàng liên và mộc hương; giản liên tán dùng trần bì và hoàng liên; chữa can hỏa dùng hoàng liên và Ngô thù du; chữa phong thử dùng hoàng liên nấu rượu; chữa ra máu dưới đường ruột dùng hoàng liên và tỏi; chữa loét miệng dùng hoàng liên và tế tân, đều là một lạnh một nóng, một âm một dương, dùng lạnh để trị nóng, dùng nóng để trị lạnh, chủ phụ phối hợp, âm dương điều hòa, đạt được tinh túy của chế phương, do đó thành công mà không gây thiên lệch". Ngày nay, trong tên gọi bài thuốc vẫn còn giữ các tên truyền thống như hoàng liên xào, hoàng liên sống, hoàng liên rượu, hoàng liên Ngô thù du, cho thấy người xưa đã nghiên cứu sử dụng hoàng liên ở mức độ rất tinh tế.
Theo báo cáo, dùng hoàng liên tố điều trị bỏng do nước sôi, dầu sôi, hoặc bỏng do nhựa đường, than đá, tỷ lệ chữa khỏi đều đạt 100%. Chứng minh lâm sàng cho thấy dùng hoàng liên tố điều trị vết bỏng, không chỉ ngăn ngừa nhiễm trùng hiệu quả, rút ngắn thời gian điều trị, mà còn giảm đau vết bỏng, người bệnh cảm thấy mát lạnh dễ chịu; ngoại trừ các vết bỏng đã nhiễm trùng nặng trước khi dùng thuốc, bỏng độ hai hầu như không để lại sẹo. Nếu nghiền hoàng liên thành bột, trộn với dầu thành hỗn hợp loãng, bôi ngoài da đối với bỏng nhẹ, cũng đạt hiệu quả trên 98,5%. Ngoài ra, dùng bột hoàng liên cho vào viên nang uống, mỗi lần 2 gram, mỗi 4 giờ uống một lần, có thể giúp hạ sốt nhanh chóng cho bệnh nhân sốt cao do viêm phổi thùy lớn, thương hàn, v.v. Thú vị hơn nữa, không chỉ hoàng liên có hiệu quả y học tuyệt vời như vậy, mà cả mật do ong hút mật hoa hoàng liên cũng có tác dụng tương tự. Không lạ gì khi một thi sĩ thời Tống nhìn thấy mùa xuân tháng ba, trăm hoa đua nở, những bông hoàng liên màu trắng như ngọc, mềm mại, thơm thoảng, thu hút đàn ong bay đến tìm hương, liền sáng tác bài thơ để lại câu thơ đẹp: "Ong vây quanh hoàng liên hái mật hoa".
Phương lựa chọn:
1. Trị nôn chua, mạch trầm chậm: Nhân sâm, Bạch truật, Can khương, Chích cam thảo, Hoàng liên, sắc uống.
2. Trị ung nhọt độc sưng, dù chưa vỡ hay đã vỡ đều dùng được: Hoàng liên, Băng lang bằng nhau, tán thành bột, trộn với lòng trắng trứng gà đắp lên.
|
