Chẩn đoán theo chứng, điều trị theo chứng
1. Táo bón thực chứng
1) Tích nhiệt ở dạ dày – ruột
Triệu chứng: Đại tiện khô cứng, bụng đầy, đau, mặt đỏ, thân nhiệt, miệng khát, hôi miệng, lo lắng, bồn chồn, tiểu ngắn đỏ, lưỡi đỏ, lớp phủ vàng khô, mạch trơn sốt.
Pháp điều trị: Tiêu nhiệt, dẫn trệ; nhuận tràng, thông tiện.
Phương thuốc: Ma nhân nhân hoàn. Trong phương này, đại hoàng, triết thực, hậu bộc thông hạ tiêu nhiệt, mễ nhân, hạnh nhân, bạch mật nhuận tràng thông tiện, thược dược dưỡng âm hòa huyết. Nếu dịch thể đã tổn thương, có thể gia thêm sinh địa, huyền sâm, mạch môn để bổ âm sinh tân; nếu kèm theo uất nộ thương can, dễ nổi giận, mắt đỏ, gia thêm Căn y viên để thanh can thông tiện; nếu nhiệt không quá nặng, hoặc sau khi dùng thuốc đại tiện không thoải mái, có thể dùng Thanh lân hoàn để thông hạ chậm rãi, tránh tái bí; nếu nhiệt thế nghiêm trọng, đầy trướng, khô cứng, chắc chắn, có thể dùng Đại thừa khí thang cấp hạ tồn âm. Ngoài ra còn có thể lựa chọn theo chứng dùng Đương quy long hối hoàn, Hoàng long thang, Lương cách tán, v.v.
2) Khí cơ ứ trệ
Triệu chứng: Đại tiện khô cứng, hoặc không quá khô cứng, muốn đi cầu nhưng không ra được, hoặc đi cầu không thoải mái, tiếng ruột kêu, hơi thoát, bụng đầy đau, ngực sườn đầy trướng, ợ hơi thường xuyên, ăn ít, kém ngon miệng, lớp phủ lưỡi mỏng nhầy, mạch huyền.
Pháp điều trị: Thuận khí dẫn trệ.
Phương thuốc: Lục ma thang. Trong phương này, mộc hương điều khí, ô thảo thuận khí, trầm hương giáng khí, đại hoàng, bá lan, triết thực phá khí hành trệ. Có thể gia thêm hậu bộc, hương phụ, sài hồ để trợ lực điều khí. Nếu khí ứ lâu ngày, hóa hỏa, có thể gia thêm hoàng cầm, chi tử, long đởm thảo để thanh can tả hỏa; nếu khí nghịch nôn mửa, có thể gia thêm bán hạ, huyền phục hoa, đại trạch thạch; nếu thất tình uất kết, ưu phiền ít nói, gia thêm bạch thược, sài hồ, hợp hoan bì để giải uất; nếu té ngã tổn thương, sau phẫu thuật bụng, táo bón không thông, thuộc loại khí trệ huyết ứ, có thể gia thêm đào nhân, hồng hoa, xích thược để hoạt huyết hóa ứ.
3) Hàn tích âm hư
Triệu chứng: Đại tiện khó khăn, đau bụng co rút, đầy trướng chống lại, đau bên sườn, tay chân lạnh, nấc cụt, nôn mửa, lớp phủ lưỡi trắng nhầy, mạch huyền chặt.
Pháp điều trị: Ôn lý tán hàn, thông tiện chỉ thống.
Phương thuốc: Đại hoàng phụ tử thang. Trong phương này, phụ tử ôn lý tán hàn, đại hoàng phá trừ tích trệ, tế tâm tán hàn chỉ thống. Có thể gia thêm triết thực, hậu bộc, mộc hương để tăng sức xuống dưới, gia thêm can khương, tiểu hồi hương để tăng công hiệu tán hàn. Nếu đau bụng dữ dội, miệng khép chặt, bất tỉnh do hàn tích nghiêm trọng, có thể dùng Tam vật bối cấp hoàn để tấn công tán hàn tích.
2. Táo bón hư chứng
1) Khí hư
Triệu chứng: Phân không khô cứng, dù có cảm giác muốn đi cầu nhưng khi đi cầu cố gắng hết sức vẫn khó ra, ra mồ hôi, thở yếu, mệt mỏi sau khi đi cầu, mặt trắng, thần sắc mệt mỏi, tay chân mệt mỏi, ngại nói chuyện, lưỡi nhạt, lớp phủ trắng, mạch yếu.
Pháp điều trị: Bổ khí nhuận tràng.
Phương thuốc: Hoàng kỳ thang. Trong phương này, hoàng kỳ bổ khí tỳ phế, mễ nhân, bạch mật nhuận tràng thông tiện, trần bì điều khí. Nếu khí hư nặng hơn, có thể gia thêm nhân sâm, bạch truật; nếu khí hư sa sút, sa trực tràng, dùng Bổ trung ích khí thang; nếu phế khí thiếu, có thể gia thêm Sinh mạch tán; nếu lâu ngày thận khí thiếu, có thể dùng Đại bổ nguyên tiễn.
2) Huyết hư
Triệu chứng: Đại tiện khô cứng, da mặt nhợt nhạt, tim đập mạnh, khó thở, mất ngủ, hay mơ, quên, môi nhợt, lưỡi nhạt, lớp phủ trắng, mạch细.
Pháp điều trị: Dưỡng huyết nhuận táo.
Phương thuốc: Nhuyễn trường hoàn. Trong phương này, đương quy, sinh địa bổ âm dưỡng huyết, mễ nhân, đào nhân nhuận tràng thông tiện, triết khiếu dẫn khí xuống dưới. Có thể gia thêm huyền sâm, hà thủ ô, cúc kỷ để dưỡng huyết nhuận tràng. Nếu huyết hư nội nhiệt, có thể gia thêm tri mẫu, hồ hoàng liên để thanh nhiệt hư; nếu âm huyết đã hồi phục, nhưng đại tiện vẫn khô cứng, có thể dùng Ngũ nhân hoàn để trơn tràng.
3) Âm hư
Triệu chứng: Đại tiện khô cứng như phân cừu, thể hình gầy gò, chóng mặt, ù tai, hai má đỏ, lo lắng, ngủ ít, nóng về đêm, ra mồ hôi, lưng gối mỏi, lưỡi đỏ ít lớp phủ, mạch tế số.
Pháp điều trị: Tư âm thông tiện.
Phương thuốc: Tăng dịch thang. Trong phương này, huyền sâm, mạch môn, sinh địa tư âm sinh tân. Có thể gia thêm thược dược, ngọc trúc, thạch hộc để trợ lực dưỡng âm, gia thêm mễ nhân, bạch tử nhân, khổ sâm nhân để tăng hiệu quả nhuận tràng. Nếu vị âm thiếu, miệng khô khát, có thể dùng Dị vị thang; nếu thận âm thiếu, lưng gối mỏi, có thể dùng Lục vị địa hoàng hoàn; nếu âm hư kết táo, nhiệt thịnh tổn tân, có thể dùng Tăng dịch thừa khí thang tăng nước hành thuyền.
4) Dương hư
Triệu chứng: Đại tiện khô hoặc không khô, khó ra, tiểu tiện trong, mặt nhợt nhạt, tứ chi không ấm, đau bụng lạnh, thấy ấm thì giảm, đau lưng gối lạnh, lưỡi nhạt, lớp phủ trắng, mạch trầm trì.
Pháp điều trị: Ôn dương thông tiện.
Phương thuốc: Cấp xuyên giản. Trong phương này, thịt dung dung, niêm ngưu ôn bổ thận dương, nhuận tràng thông tiện; đương quy dưỡng huyết nhuận tràng; thăng ma, trạch tả thăng thanh giáng trọc; triết khiếu khoan tràng giáng khí. Nếu người già hư lãnh táo bón, có thể dùng bán lưu hoàn; nếu tỳ dương thiếu, hàn lạnh tích tụ, có thể dùng Ôn tỳ thang; nếu thận dương thiếu, có thể dùng Thận khí hoàn. Cũng có thể lựa chọn theo chứng dùng Lý trung hoàn, Tứ thần hoàn, Hữu quy hoàn, v.v.
【Chuyển quy dự hậu】
Nếu táo bón kéo dài, có thể gây nứt kẽ hậu môn, bệnh trĩ, ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa của tỳ vị, thậm chí khí trọc lên ngược, biến chứng phát sinh. Người già thể yếu, sau sinh, bệnh hậu thể hư táo bón, đa phần là do khí huyết không đủ, hàn tích tụ, điều trị nên từ từ, không thể mong hiệu quả nhanh. Tổng quát, nếu táo bón điều trị tích cực, kết hợp với chăm sóc dinh dưỡng, tình cảm, vận động, phần lớn có thể phục hồi trong thời gian ngắn.
【Phòng ngừa và điều tiết】
Đối với táo bón thói quen, cần giữ tâm trạng thoải mái, tăng cường hoạt động thể lực, chú ý điều chỉnh chế độ ăn uống, và đi cầu đúng giờ.
|
