Mang Chủng, ngày 6 tháng 6, Mặt Trời đạt độ kinh 75. Trong sách lịch pháp ghi: “Chỉ Tỵ là Mang Chủng, lúc này có thể gieo trồng các loại ngũ cốc có râu, vượt quá thời điểm này sẽ không hiệu quả, vì vậy gọi là Mang Chủng.” Nghĩa là tiết Mang Chủng là thời điểm thích hợp nhất để gieo trồng các loại ngũ cốc có râu như ngũ cốc muộn, thóc, kê, v.v. Mang Chủng cũng là điểm phân cách thời cơ gieo trồng cây trồng, do thời tiết nóng bức, đã bước vào mùa hè điển hình, công tác canh tác nông nghiệp đều lấy thời điểm này làm ranh giới, vượt qua tiết này, tỷ lệ sống sót của cây trồng sẽ giảm dần. Tục ngữ “Mang Chủng vội vã gieo trồng” nói chính điều này.
Vì Trung Quốc rộng lớn, đặc điểm khí hậu của cùng một tiết khí cũng khác nhau. Tại vùng trung bộ lưu vực Trường Giang, lượng mưa tăng, nhiệt độ tăng, bước vào mùa mưa kéo dài, thời tiết ẩm ướt, khí hậu cực kỳ ẩm và nóng, mọi đồ vật dễ bị mốc, vì vậy ở vùng lưu vực Trường Giang gọi thời tiết này là “Huang Mei Thiên” (Thời tiết mốc). Ngoài ra, Tết Đoan Ngọ ở Trung Quốc thường rơi vào khoảng thời gian Mang Chủng, dân gian có câu: “Chưa ăn bánh trôi Đoan Ngọ, áo giữ lạnh không thể gửi.” Câu này cảnh báo người dân rằng chưa qua Tết Đoan Ngọ, không nên cởi áo giữ ấm, để tránh cảm lạnh. Tại tỉnh Giang Tây, có tục ngữ: “Mang Chủng, Hạ Chí trời, đi đường phải nhờ người kéo; kéo phải nhờ người kéo, kéo phải nhờ người đẩy.” Những câu ngắn gọn này phản ánh hiện tượng phổ biến của mùa hè – lười biếng. Lý do là do nhiệt độ mùa hè tăng, độ ẩm không khí tăng, mồ hôi trong cơ thể không thể thoát ra một cách thông suốt, tức là nóng bốc hơi ẩm, ẩm và nóng lan khắp không khí, mọi nơi mà cơ thể tiếp xúc, hít thở đều không tránh khỏi khí ẩm và nóng. Vì vậy, mùa hè ẩm thịnh nhất định kèm theo cảm nhiễm, khiến người cảm thấy tứ chi mỏi mệt, uể oải. Vì vậy, trong tiết Mang Chủng, ngoài việc quản lý tốt công tác ruộng đồng trong mùa mưa, cần chú ý tăng cường thể chất, tránh các bệnh mùa và bệnh truyền nhiễm như say nắng, viêm tuyến nước bọt, thủy đậu, v.v.
Trọng tâm dưỡng sinh trong tiết Mang Chủng cần dựa theo đặc điểm khí hậu mùa hè, về điều dưỡng tinh thần nên giữ tinh thần nhẹ nhàng, vui vẻ, không nên giận dữ, buồn bã, như vậy khí cơ mới được thông suốt, thoát ra dễ dàng.
Về sinh hoạt, nên đi ngủ muộn, dậy sớm, tiếp xúc vừa phải với ánh nắng (tránh ánh nắng trực tiếp, chú ý phòng nắng), để phù hợp với sự đầy đủ dương khí, thuận lợi cho lưu thông khí huyết, phấn chấn tinh thần. Ngày hè dài, đêm ngắn, nghỉ trưa trung buổi có thể giúp phục hồi mệt mỏi, tốt cho sức khỏe. Sau Mang Chủng, trưa nóng, người dễ ra mồ hôi, áo quần nên giặt và thay thường xuyên. Để tránh say nắng, sau Mang Chủng nên tắm thường xuyên, như vậy da lỗ chân lông giãn nở, “dương nhiệt” dễ phát tán. Nhưng cần lưu ý một điểm: khi đang ra mồ hôi không nên tắm ngay, có câu nói cũ: “Mồ hôi ra không thấy ướt,” nếu “mồ hôi ra thấy ướt” sẽ sinh mụn nhọt.
Đây là giới thiệu một số phương pháp ngâm thuốc, gọi là “dưỡng sinh thuốc tắm”: tức là cho thuốc vào nước tắm, hoặc dùng dung dịch thuốc ngâm, hoặc trực tiếp dùng nước thuốc đã sắc, dùng phương pháp bốc hơi hoặc xông rửa toàn thân hoặc khu vực bị bệnh, nhằm mục đích tăng cường sức khỏe, phòng bệnh.
Phương pháp dùng thuốc tắm đã có từ lâu đời ở Trung Quốc. Theo ghi chép, từ thời Chu đã phổ biến dùng nước thơm để tắm rửa thân thể, thời Tống Minh, phương pháp này lan rộng ra dân gian, xuất hiện các tiệm chuyên tắm hương liệu, dần hình thành một phong tục. Người dân chọn ngày thích hợp, dùng các loại thuốc tắm khác nhau để vệ sinh, phòng bệnh. Ví dụ ngày Tết dùng nước thơm ngũ vị tắm, sau khi tắm khiến cơ thể thơm tho, tinh thần phấn chấn; ngày 2 tháng 2 âm lịch, người xưa gọi là “Trung Hòa tiết,” dân gian gọi là “Rồng ngẩng đầu,” thường dùng nước sắc cây kỷ tử tắm, khiến da dẻ mịn màng, không già, không bệnh; mùa hè thường dùng nước sắc năm cành tắm, nhằm tản phong, trừ độc, bổ huyết mạch. Đến thời nhà Thanh, thuốc tắm không chỉ dùng để tăng cường sức khỏe, kéo dài tuổi thọ, mà còn được sử dụng rộng rãi để điều trị và phục hồi bệnh.
Trong quá trình ngâm thuốc, ngoài tác dụng lý hóa của nước (chủ yếu là tác dụng ấm nóng), chủ yếu là ảnh hưởng của thuốc đến cơ thể. Thành phần hoạt chất trong dung dịch thuốc qua da và niêm mạc hô hấp đi vào cơ thể, tùy theo công thức thuốc, có thể giúp thông kinh lạc, hoạt huyết hóa ứ, khu phong tán hàn, thanh nhiệt giải độc, khử ẩm, giảm ngứa, v.v.
Phương pháp ngâm thuốc rất đa dạng, thường dùng ngâm, xông, đắp nóng, nhưng để dưỡng sinh thì chủ yếu dùng ngâm.
Phương pháp ngâm cụ thể, lấy ví dụ nước sắc năm cành (quế chi, mai chi, đào chi, liễu chi, ma chi): trước tiên gói các loại thuốc bằng vải, cho vào nước gấp mười lần lượng thuốc, ngâm 20 phút, sau đó đun 30 phút, đổ nước thuốc vào nước tắm là có thể ngâm. Có điều kiện nên mỗi ngày một lần, phương pháp này dùng để ngâm toàn thân hoặc ngâm cục bộ.
Bạn gái trung niên có thể chọn phương án dưỡng da: đậu xanh, bách hợp, băng phiến mỗi thứ 10 gram, thạch cao, bạch phụ tử, bạch chỉ, bạch đàn hương, tùng hương mỗi thứ 30 gram, nghiền thành bột thô, gói vào túi vải sắc nước ngâm tắm, giúp da mặt trắng mịn, mịn màng, thơm mát, trừ tà.
Về điều dưỡng ăn uống, các nhà dưỡng sinh xưa đều cho rằng ăn uống mùa hè nên bổ nhẹ. "Lữ Thị Xuân Thu · Thập Số Phiên" nói: “Mọi thứ ăn không nên quá đậm vị, không nên dùng vị mạnh, rượu mạnh.” Nhà y học đời Đường, Tôn Tư Mạo khuyến khích mọi người “thường nên ăn các thứ thanh đạm ngọt dịu, bánh nhỏ, đại mạch, gạo tẻ là tốt nhất,” lại nói: “Người giỏi dưỡng sinh thường nên ăn ít thịt, nhiều cơm,” nhà y học đời Nguyên, Chu Đan Hy trong "Nhũ Luận" viết: “Ăn ít thịt, nhiều ngũ cốc, đậu, rau quả, tự nhiên là vị thanh đạm.” Theo góc nhìn dinh dưỡng học, ăn uống thanh đạm có vai trò không thể thay thế trong dưỡng sinh, như rau củ, đậu cung cấp các chất dinh dưỡng thiết yếu như đường, protein, chất béo, khoáng chất, và rất nhiều vitamin, vitamin là chất không thể thiếu trong quá trình chuyển hóa cơ thể, đồng thời có thể phòng bệnh, ngăn ngừa lão hóa. Vitamin C trong rau quả, trái cây là chất quan trọng trong quá trình oxy hóa khử trong cơ thể, giúp thúc đẩy tế bào hấp thụ oxy, là thành phần không thể thiếu trong hình thành tế bào và một số hormone. Ngoài ra, vitamin C còn có thể ức chế tổn thương, thúc đẩy hình thành kháng thể, nâng cao khả năng miễn dịch của cơ thể. Đối với người già, ăn nhiều rau quả, từ đó hấp thu vitamin C có tác dụng sửa chữa, bảo dưỡng mạch máu, đồng thời chuyển cholesterol tích tụ trong thành mạch máu đến gan để biến thành axit mật, điều này có tác dụng phòng ngừa và điều trị xơ vữa động mạch. Chất xơ trong rau củ rất quan trọng để duy trì đại tiện thông suốt, giảm hấp thu độc tố, phòng ngừa lão hóa sớm, phòng ngừa ung thư trực tràng do táo bón.
Thêm vào đó, khi nhấn mạnh bổ nhẹ, cũng cảnh báo mọi người không nên ăn quá mặn, quá ngọt. Ăn quá mặn, trong cơ thể ion natri dư thừa, người lớn tuổi, hoạt động ít, sẽ làm tăng huyết áp, thậm chí gây rối loạn chức năng mạch máu não. Ăn quá nhiều đồ ngọt cũng không tốt cho sức khỏe, theo tuổi tác, khả năng chuyển hóa carbohydrate trong cơ thể dần giảm, dễ gây tích tụ các chất trung gian như sucrose, dẫn đến tăng mỡ máu, tăng cholesterol, nghiêm trọng có thể gây tiểu đường. Như vậy, ăn uống là một phương pháp cực kỳ quan trọng trong dưỡng sinh và phòng bệnh. Vì vậy, vào mùa hè, khi cơ thể chuyển hóa mạnh, mồ hôi dễ ra, khí bị hao tổn, tân dịch bị mất, nên ăn nhiều thực phẩm có tác dụng giải nhiệt, ích khí, sinh tân dịch. Người già do chức năng cơ thể suy giảm, tiết dịch tiêu hóa giảm trong mùa nóng, mạch máu tim và não có mức độ cứng khác nhau, nên ăn uống nên bổ nhẹ, kết hợp với các thực phẩm giải nhiệt, thanh nhiệt, bảo vệ dạ dày, bổ tỳ và thực phẩm có tác dụng hạ huyết áp, hạ mỡ máu. Phụ nữ trong kỳ kinh nguyệt hoặc sau sinh, dù thời tiết nóng dần, cũng nên kiêng ăn các thực phẩm lạnh, tính mát để tránh gây ra bệnh khác.
Các phương pháp dưỡng sinh, thực đơn cụ thể vào tiết Mang Chủng.
Trứng xào cà chua:
[Nguyên liệu] Cà chua 300 gram, trứng 3 quả, muối ăn, mì chính, đường trắng vừa đủ.
[Cách làm] Cà chua rửa sạch, thái lát, trứng đánh vào bát, trộn đều.
Đun nóng chảo, trước tiên chiên trứng chín, vớt ra để riêng; rửa sạch chảo, đun nóng, cho đường vào, tan chảy, cho cà chua vào xào 2 phút, cho trứng, muối vào xào thêm 3 phút, thêm một ít mì chính, tắt bếp.
[Công hiệu] Sinh tân dịch, giải khát, dưỡng tâm an thần.
Chả nấm hương bí ngô:
[Nguyên liệu] Nấm hương, nước dùng, bột năng vừa đủ, bí ngô 300 gram, dầu thực vật, muối ăn, gừng, mì chính, dầu hào vừa đủ.
[Cách làm] Nấm hương ngâm nước, rửa sạch, bí ngô gọt vỏ, rửa sạch, dùng thìa bóng xúc thành viên tròn, gừng rửa sạch thái sợi.
Cho dầu thực vật vào chảo, đun nóng, cho gừng vào xào thơm, cho nấm hương vào xào vài phút, cho nước dùng vào đun sôi, cho viên bí ngô vào, đun đến khi chín, dùng bột năng pha loãng tạo độ sánh, đảo đều, cho mì chính, rưới dầu hào, tắt bếp.
[Công hiệu] Bổ dưỡng đường ruột, sinh tân dịch, giải nhiệt.
Uống ngũ vị kỷ tử:
[Công thức] Ngũ vị tử 5 gram, kỷ tử 10 gram, đường trắng vừa đủ.
[Cách làm] Ngũ vị tử và kỷ tử cắt nhỏ cho vào cốc sứ, đổ nước sôi, ngâm ấm một lúc, thêm đường trắng, khuấy đều là có thể uống.
[Công hiệu] Bổ âm thận, trợ dương thận. Phù hợp với chứng “hư hạ” (thiếu hụt mùa hè), là phương thuốc bổ dưỡng hiệu quả.
|
