Rất nhiều sách thảo dược đều nói rằng câu kỷ tử vị ngọt tính bình hoặc hơi hàn, bổ âm chân thật của can – thận. Tôi không mấy đồng tình. Câu kỷ tử sản xuất ở vùng Bắc, giống như cam quýt sản xuất ở Quảng Đông – Quảng Tây.
Đa số người phương Bắc đều có cảm giác giống nhau, là ăn nhiều cam quýt sẽ “lên lửa”, nhưng người Quảng Đông – Quảng Tây thì khác. Tương tự, câu kỷ tử cũng nên có tình trạng tương tự. Không thì sao có câu “khởi hành ngàn dặm, đừng ăn câu kỷ tử.” Câu nói này, một số người cho rằng câu kỷ tử màu đỏ nên vào kinh tâm, giúp quân hỏa, dẫn động tương hỏa, rõ ràng là quan điểm cứng nhắc. Trương Kỳ Quang đời Thanh trong “Bảo nguyên bản thảo” viết: “(Sử dụng câu kỷ tử) tà nhiệt tắt, thì thiếu hỏa được nuôi dưỡng, sinh khí, do đó gọi là bổ dương ích khí, chứ không phải vật vị ngọt bình thường nào cũng có thể cường dương.” Điều này nói rằng câu kỷ tử không chỉ bổ âm mà còn có thể bổ dương ích khí. Đoạn này minh chứng câu kỷ tử không phải là tính bình – hàn.
“Đắc phối bản thảo” viết: “(Câu kỷ tử) vị ngọt, hơi ấm và nhuận. Vào kinh huyết túc thiếu âm, bổ âm can, ích dương thận.” Đây có lẽ là lời bình luận hợp lý hơn về câu kỷ tử.
Vì câu kỷ tử vị ngọt dễ gây trệ, trong các phương thuốc ít thấy dùng một mình, chỉ có trong “Thọ thế bảo nguyên” của Cung Đình Hiền có “Câu kỷ tử cao” một phương, là nấu câu kỷ tử đến đen thành cao, trực tiếp vào kinh thận để bổ thận. Cung Đình Hiền cho rằng câu kỷ tử tính hơi ấm, nấu đến đen tăng tính thủy, dễ bổ thận hơn. Nhưng điều này quá phiền phức, trong lâm sàng tôi thấy phối hợp với nữ trinh tử, hiệu quả rất tốt đối với chứng thận âm hư.
Thông thường, câu kỷ tử đều phối hợp với các vị thuốc khác, như “Đắc phối bản thảo” nói: “(Câu kỷ tử) phối hợp với mạch đông, trị ho khan; phối hợp với bắc ngũ vị, sinh tâm dịch; phối hợp với tiêu, muối, lý thận, trừ đau khí; phối hợp với thuật, linh, bổ âm mà không gây trệ.” Những phương pháp phối hợp này so với các sách phương thuốc thông thường về câu kỷ tử đều tinh tế hơn, rất đáng học hỏi. Nhưng người dùng câu kỷ tử trong lâm sàng lại không nhiều, tôi cho rằng là do câu kỷ tử bổ âm không bằng phục địa, nhưng hiệu quả bổ dương lại vượt hơn phục địa.
Tuy nhiên, trong dưỡng sinh, mọi người vẫn rất coi trọng nó. Ví dụ như trà tam bão đài của người Hồi, yếu tố then chốt nằm ở sự phối hợp giữa trà xanh và câu kỷ tử, nếu bỏ trà xanh thì khó đạt được hiệu quả bổ âm kiện tỳ, tiêu hỏa. Vì trà xanh đi xuống thận và bàng quang, dẫn câu kỷ tử trực tiếp vào kinh thận, khiến tính vị không lưu lại ở phần trên – giữa, làm giảm tính thăng phát. Trà xanh còn có thể thanh nhiệt trừ phiền, tiêu hỏa ít dương, khiến hỏa khí ít dương được bổ, từ đó đạt hiệu quả bổ âm tiêu hỏa. Nó phối hợp với cam thảo cũng có hiệu quả tương tự, nhưng nếu dùng lâu sẽ sinh thấp, sinh đàm.
Tóm lại, câu kỷ tử có chút tính ấm, khi dùng nên phối hợp với các vị thuốc mát lạnh. Ví dụ như điều trị lao lực nội nhiệt, thêm sinh địa, mạch đông, bạch thược, thanh hao. Điều trị ho do âm hư phế nhiệt, thêm thiên đông, mộc bà, bách bộ. Phương pháp minh mục, phương cổ là phối hợp cùng cúc hoa, bằng nhau, luyện mật làm hoàn. Hiện nay phổ biến dùng hai vị ngâm nước uống, hiệu quả cũng rất tốt.
|
