Thảo luận của y học cổ truyền về “Hỏa”

Hỏa hư thường chỉ hiện tượng bệnh lý do âm hư dẫn đến hỏa thăng. Âm hư có thể là âm ngũ tạng bị thiếu hụt hoặc do tổn hao tinh, huyết, dịch thể. Âm hư khiến dương khí tương đối thịnh, dễ dẫn đến hỏa hư thăng, vì vậy dù biểu hiện rõ ràng là hỏa thăng, thực chất là do âm hư gây ra. Triệu chứng lâm sàng bao gồm khô họng đau, mặt đỏ hai má, lo âu khó ngủ, mạch tế sác.
So với hỏa hư, hỏa vị là một loại hỏa thực. Chỉ hiện tượng bệnh lý do dạ dày nhiệt thịnh hóa hỏa. Nếu dạ dày hỏa thịnh, có thể lan theo kinh túc dương minh vị lên trên, triệu chứng lâm sàng bao gồm sưng đau lợi, hôi miệng, kèm theo cảm giác no nóng, dễ đói, táo bón.
Hỏa can là một loại hỏa thực, chỉ hiện tượng bệnh lý do can khí thịnh. Do can khí không thư giãn, khí uất hóa hỏa hoặc can nhiệt vốn đã thịnh, có mối liên hệ nhất định với tình trạng kích động tinh thần quá mức. Triệu chứng lâm sàng thường gặp bao gồm mắt đỏ, dễ nổi giận, đau đầu, đau sườn, miệng đắng, nôn ra máu, ho ra máu, mạch huyền sác.
Lửa mệnh môn suy yếu chỉ hiện tượng bệnh lý do thận dương suy kiệt. Âm và dương thận hỗ trợ lẫn nhau, vì vậy lửa mệnh môn suy yếu thường do nguyên khí suy yếu hoặc tổn hao tân tinh. Triệu chứng lâm sàng có thể thấy các chứng hạ nguyên hư lãnh, như tinh thần suy nhược, lưng đau, tứ chi lạnh, liệt dương, di tinh, tiểu tiện trong dài hoặc tiêu chảy vào sáng sớm, phù thũng.
Pháp giáng hỏa là phương pháp điều trị các chứng bệnh do nhiệt thịnh, hỏa thăng. “Hỏa” có phân biệt hỏa hư và hỏa thực, do đó phương pháp điều trị cũng khác nhau. (1) Giáng hỏa hư: dùng các vị thuốc bổ âm giáng hỏa để điều trị các chứng đau họng, ho ra máu, mặt nóng đỏ, phiền muộn dễ nổi giận, chóng mặt mất ngủ, lưỡi đỏ miệng khô, mạch tế sác do âm hư hỏa thăng. Các vị thuốc thường dùng như Thiên môn đông, Sinh địa hoàng, Đan bì.
(2) Giáng hỏa thực: dùng các vị thuốc thanh tả giáng hỏa để điều trị các chứng mắt đỏ, đau đầu do hỏa can thăng hoặc răng đau, táo bón do hỏa vị thịnh. Các vị thuốc thường dùng như Long đởm thảo, Hoàng cầm, Đại hoàng, Sinh thạch cao. (Dung Tiểu Tường)