Mạch môn đông

《Bản Kinh》
Là củ nhỏ trên rễ phụ của cây Dưỡng giai thảo hoặc Mạch môn đông, thuộc họ Liliaceae, thực vật thân thảo lâu năm.
Tên thuốc trong đơn: Mạch môn đông, Tấn đông, Mạch môn.
Vị tính: Vị ngọt, hơi đắng, tính lạnh.
Quy kinh: Quy vào kinh Phế, Tâm, Vị.
Công năng: Dưỡng phế âm, ích vị sinh tân, thanh tâm trừ phiền.
Chỉ định và ứng dụng:
1. Dùng cho chứng phế âm bất túc, nhiệt khô tổn thương phế, ho khan, khí nghịch, họng khô, mũi khô, như Thanh táo cứu phế thang, dùng phối hợp với Tang diệp, Tính nhân, A đàm, Sinh thạch cao, v.v.; điều trị phế âm tổn thương, lao nhiệt khái huyết, ho khô đờm dính, như Nhị đông cao, tức là Mạch môn đông, Thiên môn đông bằng nhau, thêm mật ong để chế thành cao.
2. Dùng cho chứng vị âm bất túc, lưỡi khô miệng khát, thường phối hợp với Sa sâm, Sinh địa, Ngọc trúc, v.v.
3. Dùng cho chứng tà nhiệt bệnh nhiệt xâm nhập vào dưỡng, thân nhiệt ban đêm nặng, bồn chồn không yên, như Thanh dưỡng thang; phối hợp với Táo nhân, Sinh địa, có thể phòng ngừa âm hư có nhiệt, tâm phiền mất ngủ, như Thiên vương bổ tâm đan.
4. Còn có thể dùng cho đại tràng khô táo, bí đại tiện. Như Tăng dịch thang, dùng phối hợp với Sinh địa, Huyền sâm, điều trị âm hư đại tràng khô, đại tiện bí kết.
Lượng dùng và cách dùng: 10–15 gram. Dùng để thanh dưỡng phế vị âm thì bỏ tâm; dùng để nhuận âm thanh tâm thì giữ nguyên tâm.
Lưu ý khi sử dụng: Người cảm mạo phong hàn hoặc ho có đàm thấp, người tỳ vị hư hàn tiêu chảy đều kiêng dùng.